كفر ، بسيار مفيد و مؤثر است .
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها
: آيا نمىبينند كه ما زمين را قصد مىكنيم و از اطراف آن مىكاهيم ؟ در بارهء معناى اين جمله ، اختلاف است :
1 - ابن عباس و قتاده و عكرمه گويند : يعنى آيا كفار نمىبينند كه ما اطراف زمين را بوسيلهء مرگ اهلش كم مىكنيم ؟ در حقيقت اين تعبير مجازى است . مقصود كم - كردن اطراف زمين نيست . بلكه مقصود كم كردن اهل زمين است از اطراف آن . مثل :
« وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ »
( يوسف 82 : از اهل قريه سؤال كن ) . آيا نمىترسند كه همين عمل كاهش را نسبت به ايشان انجام دهيم ؟
2 - عطا و مجاهد و بلخى گويند : يعنى علما و فقها و برگزيدگان را از اطراف زمين كم مىكنيم . نظير اين مطلب از ابن عباس و سعيد بن جبير و امام صادق ( ع ) نيز نقل شده است . عبد اللَّه بن مسعود مىگفت : مرگ عالم ، رخنهاى است در اسلام كه تا شب و روز بر قرار است هيچ چيز آن را جبران نمىكند .
3 - حسن و ضحاك و مقاتل گويند : يعنى ما مسلمانان را كمك مىكنيم تا بفتوحاتى نائل آيند ، در نتيجه اهل كفر ، كم و اهل اسلام زياد مىشوند و بلاد شرك در قلمرو اسلام قرار مىگيرد .
ضحاك گويد : يعنى اهل مكه نديدند كه ما بلاد اطراف را براى محمد ( ص ) فتح كرديم ؟ ! زجاج گويد : يعنى آيا مشركين نمىترسند كه سرزمين آنها را نيز مثل سرزمينهاى ديگر براى محمد ( ص ) فتح كنيم ؟ ! اين معنى از ابن عباس نيز روايت شده است . قاضى گويد : اين معنى مناسبتر است ، زيرا به وعدهء خداوند در بارهء اظهار و نصرت دين حق ، متصل است .
4 - جبائى گويد : يعنى آيا نديدهاند كه چگونه آبادىها ويران ، و زندگيها دستخوش مرگ و نيستى و زياديها دستخوش كمى مىگردند ؟ !
وَ اللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ
: خداوند حكم مىكند و ميان حق و باطل جدا مىسازد و كسى را نرسد كه حكم او را نقض كند . اين معنى از ابن عباس است و مقصود