معين - كه آخر دوران تكليف و نفخهء نخستين است و در آن وقت همهء مخلوقات ، مىميرند - مهلت داده مىشوى . اين معنى از ابن عباس است .
حسن و جبائى و ابو مسلم گويند : منظور از وقت معلوم ، روز قيامت است .
بدين ترتيب ابليس تا روز قيامت ، مهلت دارد و دچار عذاب نمىشود . بلخى گويد : وقت معلوم را كه خداوند براى ابليس مقدر كرده ، براى خداوند معلوم و براى ابليس مبهم است ، زيرا اگر براى ابليس مبهم نبود ، به معصيت ، تشويق مىشد .
در بارهء جواز اجابت دعاى كافر ، اختلاف است .
جبائى گويد : جايز نيست ، زيرا اجابت دعاى كافر ، تعظيم اوست . ابن اخشيد گويد : جايز است ، زيرا اجابت دعا همچون نعمت ، ممكن است پاداش و تعظيم يا مصلحت و لطف باشد .
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ
:
در اين باره اقوالى است :
1 - اغواى اول و دوم ، به معناى گمراه كردن است . يعنى : خدايا ، همانطورى كه مرا گمراه كردى ، من هم آنها را گمراه خواهم كرد . اين قول ، صحيح نيست ، زيرا خداوند ، كسى را از دين ، گمراه نمىسازد .
2 - هر دو اغوا به معناى نااميد كردن است . يعنى : همانطورى كه مرا از رحمت خود مأيوس كردى ، آنها را از رحمت تو مأيوس خواهم كرد . اين قول از جبائى است .
3 - يعنى : همانطورى كه مرا از راه بهشت گمراه كردى ، منهم آنها را با دعوت به معصيت ، گمراه خواهم كرد .
4 - بلخى گويد : يعنى تو مرا به سجدهء آدم تكليف كردى و من بواسطهء اين تكليف ، گمراه شدم . بنا بر اين ، ترك سجدهء آدم را گمراهى و تكليف خداوند را « اغواء » ناميده است . مثل
« فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ »
( توبه ، 125 : آنان كه در دلشان مرض است ، خداوند بر پليدى آنها افزوده است ) .
ابو عبيده گويد : حرف باء در
« بِما أَغْوَيْتَنِي »
براى قسم است . برخى گويند :