يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ
: « يوم » منصوب است به « مخلف » يا « انتقام » يا به فعل محذوف « اذكر » و ممكن است صفت براى « يوم يقوم الحساب » باشد .
الارض : نايب فاعل براى « تبدل »
غَيْرَ الْأَرْضِ
: مفعول ثانى براى « تبدل »
مقصود :
هم اكنون پرده از مكر كفار بر مىدارد و بيان مىكند كه مكر آنها را بهر سختى باشد ، دفع خواهد كرد ، تا خاطر پيامبر آرامش يابد .
وَ قَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ
: آنان با پيامبران پيشين تا توانستند مكر كردند ، هم چنان كه با تو نيز به نيرنگ پرداختند و خداوند ، همانطورى كه پيامبران پيشين را از مكر آنها حفظ كرد ، ترا نيز حفظ خواهد كرد . برخى گويند : مقصود كفار قريش است كه در بارهء امر پيامبر دست به تدبير و چارهجويى و حيله زدند و با مؤمنين بخدعه و نيرنگ پرداختند .
وَ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ
: در اينجا مضاف حذف شده است . يعنى : كيفر مكر ايشان نزد خداوند است . مثل :
« تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَ هُوَ واقِعٌ بِهِمْ »
( شورى 22 :
ستمكاران را مىنگرى كه از كردار خود بيمناكند و جزاى كردارشان گريبانگير آنهاست ) بهر صورت منظور اين است كه : خداوند به مكر ايشان آگاه است و كيفر ايشان را مىدهد .
وَ إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ
: نيرنگ آنها چنان نيست كه براهين قرآنى و دلائل و معجزاتى كه با تست ، زايل سازد . زيرا اينها همچون كوه ، استوار بلكه استوارترند و نيرنگى كه كوه را از جا نكند ، چگونه دين را متزلزل مىكند كه از كوه هم استوارتر است ؟ بنا بر قرائت ديگر ، مقصود اين است كه : نيرنگ آنها بهر - پايهاى برسد ، دين خدا را متزلزل نمىسازد و به پيامبران خدا ضرر و لطمهاى نمىرساند و امر آنها را زايل نمىسازد ، بخصوص امر حضرت محمد ( ص ) كه از كوه ، استوارتر است .