خواندهاند و منظور اسماعيل و اسحاق است . يحيى بن عمر « لولدى » خوانده . كلمهء « و ولد » هم مفرد است و هم جمع . سعيد بن جبير « لوالدى » خوانده است .
لغت :
وادى : دامنهء كوه بزرگ . به نهرهاى بزرگ « اوديه » مىگويند ، زيرا كنارههاى آن مثل كوه مىماند .
مقصود :
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً
: اى محمد ، به ياد آور هنگامى را كه ابراهيم گفت : خدايا مكه و اطراف آن را - كه حرم است - محيط امن و امان قرار ده .
گويند : وقتى كه ابراهيم از بناى كعبه ، فارغ شد ، اين دعا را بدرگاه خداوند كرد . تفسير دعاى ابراهيم در سورهء بقره گذشت ، در سورهء بقره ، گفت :
« هذا بَلَداً آمِناً »
( 126 ) و در اينجا
« الْبَلَدَ آمِناً »
زيرا نكره وقتى تكرار شد ، معرفه مىشود .
نظير :
« مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ . . . »
( نور 35 ) . خداوند دعاى ابراهيم را مستجاب كرد . تا آنجا كه اگر كسى قاتل پدر خود را مىديد ، متعرض او نمىشد و حيوانات وحشى با انسانها خويگر شدند .
وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ
: و لطف خود را شامل حال من و فرزندانم كن كه از پرستش بتها خوددارى كنيم . بديهى است كه دعاى انبيا مستجاب مىشود .
بنا بر اين سؤال ابراهيم ، در مورد كسانى است كه خداوند به ايمان آنها عالم است و مىداند كه جز او كسى را پرستش نمىكنند . وى براى دعا كردن در حق آنها از جانب خداوند مأذون و دعايش هم در بارهء آنها مستجاب است .
رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ
: پروردگارا ، بسيارى از مردم به سبب پرستش بتها گمراه شدند . چنان كه مىگويند : « فلانى مرا مفتون كرد » ، منظور اين نيست كه كارى كرد كه مفتونش شد ، بلكه خود فريفته و شيداى او شده است .
فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي
: هر كس از اولاد من كه در اين بلد ساكن شده است ، مرا