1 - در جواب امر واقع شده است . يعنى : « ان تقل لهم يقيموا . . . » 2 - جواب امر محذوف است . يعنى : « قل لعبادى اقيموا الصلاة يقيموا الصلاة » .
3 - لام امر حذف شده است . يعنى : « قل لعبادى ليقيموا الصلاة » حذف لام امر جايز است ، زيرا دليل دارد .
لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ
: در اينجا رفع « بيع و خلال » و فتح هر دو و فتح يكى و رفع ديگرى جايز است .
مقصود :
قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً
:
ابن عباس گويد : مقصود اين است كه پيامبر به اصحاب خود بگويد . جبائى گويد : مقصود همهء مؤمنان است . يعنى : اى محمد ، به بندگان من كه بتوحيد و عدل ايمان دارند ، بگو : كه نمازهاى پنجگانه را در وقت خود بجاى آوردند ، زيرا نماز پايدار نمىماند ، جز اينكه آنها نماز را بپاى دارند . و نيز به آنها بگو كه : از اموال خود در راههاى واجب و مستحبّ ، صرف كنند . مال را در راههاى مستحبّ ، مخفيانه صرف كنند تا در معرض تهمت ريا قرار نگيرند و در راههاى واجب ، آشكارا صرف كنند تا در معرض تهمت بخل و تنگ چشمى قرار نگيرند .
مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ
: اين بذل و بخشش آشكار و پنهان را پيش از فرا رسيدن قيامت انجام دهند ، زيرا در آن روز ، فرصتى نيست كه براى نجات از آتش ، معاملهاى انجام دهند يا اينكه از دوستىها بهرهاى برگيرند .
چنان كه در جايى ديگر مىفرمايد :
« الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ »
( زخرف 67 : در روز قيامت ، دوستان با يكديگر دشمنى مىكنند ، مگر پرهيزكاران ) .
اكنون اين مطلب را بيان مىكند كه : مستحق خداوندى ، ذات پاك و بيهمتاى اوست . مىفرمايد :
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
: خداوند كسى است كه : آسمانها و زمين را از نيستى بهستى آورد . علت اينكه نخست بذكر آسمانها و زمين پرداخت ،