و شكر اين نعمت را ترك كردند ؟ از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه : به خدا ما نعمت الهى هستيم كه خداوند به بندگان خود انعام كرده است و بوسيلهء ما مردم رستگار مىشوند . اين روايت را على بن ابراهيم در تفسير خود آورده است . احتمال ديگر در بارهء معناى آيه اين است كه : مقصود همهء نعمتها باشد و مردم بجاى اينكه شكر نعمتها را بجاى آورند ، كفران نعمت مىكنند . در اينكه مقصود چه كسانى هستند ، اختلاف است . از على ( ع ) و ابن عباس و سعيد بن جبير و ضحاك و مجاهد روايت شده كه :
منظور كفار قريش است كه پيامبر را تكذيب و خود را براى جنگ و دشمنى با او آماده كردند . از على ( ع ) در اين باره سؤال كردند . فرمود : فاجرترين قريش : بنى اميه و بنى مغيره ، منظور است . بنى اميه را خداوند تا وقتى معين مهلت داده و بنى مغيره را در روز جنگ بدر ، بدست شما منكوب ساخته است . برخى گويند : منظور جبلة ابن ايهم و تابعان اوست كه به روميان پيوستند .
وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ
: و قوم خود را در جنگ بدر به خانهء هلاك فرستادند . برخى گويند : يعنى قوم خود را به مخالفت با پيامبر دعوت و آنها را در آتش جهنم سرنگون كردند .
جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ
: اين جمله ، تفسير
« دارَ الْبَوارِ »
است . يعنى :
خانهء هلاك ، جهنم است كه چه بد خانهاى است !
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً
: اين مردم ناسپاس ، براى خدا ، در عبادت ، شريك قرار دادند و اين علاوه بر كفر و ناسپاسى ايشان بود .
لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ
: تا سر انجام بگمراهى گرفتار شوند . اين « لام » براى عاقبت است نه غرض ، زيرا غرض آنها از پرستش بتها هلاك شدن و گمراهى نبود . و اگر قرائت فعل بضم ياء باشد ، يعنى : براى اينكه مردم را از راه خدا گمراه كنند . سپس به پيامبرش فرمود :
قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ
: به اين كفار بگو : از آنچه مىخواهيد و مىپسنديد ، لذت ببريد كه سر انجام كار شما جهنم خواهد بود . اگر چه در اينجا امر كرده است كه لذت برند و منتفع شوند ، لكن مقصود ، تهديد آنهاست .