مقصود :
هم اكنون ، بدنبال نقل گفتگوهايى كه ميان رهبران و تبعهء آنها جريان مىيابد ، به نقل گفتار شيطان در روز قيامت ، پرداخته ، مىفرمايد :
وَ قالَ الشَّيْطانُ
: به اتفاق همهء مفسران ، مقصود ابليس است كه به دوستان و پيروان خود ، سخن مىگويد .
لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ
: ابن عباس و حسن گويند : يعنى هنگامى كه خداوند از حكم ميان مردم فارغ مىشود و اهل بهشت به بهشت و اهل جهنم بجهنم ، مىروند . شيطان با مردم آغاز سخن مىكند ، بديهى است كه شيطان كوچكتر از آن است كه بميل خود سخنى بگويد . بنا بر اين آنچه مىگويد ، به اذن پروردگار است . مقاتل گويد : براى شيطان منبرى در آتش مىگذارند و او از فراز منبر ، اهل جهنم را مورد ملامت قرار مىدهد .
إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ
: خداوند در پيرامون بعث ، نشور ، حساب ، پاداش و كيفر به شما وعدهء حق داد .
وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ
: من هم شما را وعده دادم كه بعث و نشور و بهشت و جهنمى نيست . برخى گويند : يعنى شما را وعده كردم كه اگر گناه كنيد از كيفر خلاص مىشويد ، لكن به شما دروغ گفتم . برخى گويند : يعنى به وعدهء خود وفا نمىكنم .
وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ
: من شما را اجبار نكردم ، فقط شما را از راه وسوسه ، دعوت كردم .
فَاسْتَجَبْتُمْ لِي
: شما هم راه بدى اختيار و مرا اجابت كرديد . برخى گويند :
يعنى من در بارهء آنچه مىگفتم ، دليلى نداشتم . فقط شما را دعوت مىكردم . بنا بر اين ، استثنا ، منقطع است . يعنى : من شما را بگمراهى دعوت كردم و شما مرا تصديق و اجابت كرديد و سخن مرا بسوء اختيار خود پذيرفتيد .
فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ
: مرا - بخاطر كيفرى كه بخاطر كجروى ،