وَ خافَ وَعِيدِ
: و آنان كه از عقاب من بترسند .
در اين آيه ، از زبان آنها نقل كرد كه مىگفتند : « مگر اينكه شما هم به اديان و مذاهب ما بازگرديد » . اين جمله مستلزم اين است كه پيامبران ، قبلا به دين آنها بوده ، سپس بازگشتهاند ، از اينرو به آنها مىگويند : اگر مجدداً به دين ما باز گرديد ، به شما كارى نداريم و از سرزمين خود اخراج نمىكنيم . لكن بديهى است كه پيامبران ، هرگز به دين باطل ، گروش پيدا نكردهاند . بنا بر اين ، اين مطلب ، بنا بر توهم خود آنها بود كه گمان مىكردهاند پيامبران ، در اول به دين آنها بوده و نشو و نماى ايشان با آن دين ، آغاز شده است .
وَ اسْتَفْتَحُوا
: مجاهد و قتاده گويند : يعنى پيامبران از خداوند طلب مىكردند كه آنها را يارى كند ، تا بر دشمن فاتح و پيروز گردند . جبائى گويد : فتح به معناى حكم و فتاح به معناى حاكم و مقصود اين است كه : آنها از خداوند مىخواستند كه ميان آنها و امتهاى ايشان حكم كنند .
وَ خابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ
: و مردم متكبر و معاند كه از حق دورى مىكنند ، زيانكارند . برخى گويند : يعنى كفار ، هم بوسيلهء تكذيب پيامبران مىخواستند بر آنها پيروز گردند .
مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ
: زجاج گويد : يعنى جهنم پيش روى چنين اشخاصى است و در عين اينكه زيانكارند ، گرفتار جهنم خواهند شد . برخى گويند : يعنى جهنم ، پشت سر اين اشخاص است . اگر چه در حقيقت ، جهنم در جلو ايشان است ، نه پشت سر ، لكن در مورد زمان آينده ، مانعى ندارد كه زمانى كه در پيش است ، بعد و عقب ناميده شود ، زيرا زمان تدريجاً مىآيد و به انسان مىرسد ، هم چنان كه آنچه از دنبال انسان مىآيد ، چنين است .
وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ
: و از چركها و خون و جراحتهايى كه از دستگاه تناسلى زنهاى بدكار ، در آتش جهنم جارى مىشود ، مىنوشند . چنان كه از امام صادق ( ع ) نقل شده است . اكثر مفسران گويند : رنگ آن مثل رنگ آب و طعم آن مثل