خواهد آمد ) چند وجه گفتهاند :
1 - يعنى اگر خدا بخواهد شما را از رحمت خود محروم سازد و بكفرتان كيفر دهد نصيحت من نيز اگر بخواهم نصيحتتان كنم سودى بشما ندهد ، و خداى سبحان در قرآن ( در جاى ديگر ) عقاب و كيفر را بنام « غى » ناميده است در آنجا كه فرمود :
« فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا »
« 1 » و چون خداى سبحان قوم نوح را از رحمت و ثواب خويش محروم و نوميد كرده بود ، و اين معنى را به اطلاع حضرت نوح عليه السلام نيز رسانده بود در آنجا كه به دو فرمود :
« أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ »
« 2 » از اينرو نوح بدانها گفت : شما بواسطهء رفتار خود كه موجب محروميت از رحمت حق گشته و سبب شدهايد تا عذاب خدا بسويتان بيايد با اينوضع نصيحت من ديگر سودتان ندهد .
2 - معناى آيه اين است كه اگر خدا بخواهد كيفر شما را در مورد گمراه ساختن و اغوايى كه از مردم كردهايد و آنها را بضلالت كشاندهايد بدهد نصيحت من سودتان نبخشد ، و منظور اين است كه اگر خدا بخواهد شما را بر اين عمل ( كه همان اغواء و گمراه كردن خلق باشد ) عقوبت كند . . . و رسم عرب اين است كه كيفر عمل را گاهى بنام همان عمل ذكر ميكنند چنانچه در گفتار خداى سبحان نيز هست كه فرموده :
« وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها »
« 3 » و يا فرموده :
« وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللَّهُ . . . »
« 4 » و آيهء
« اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » . . . »
« 5 » و امثال اين آيات كه در پيش گذشت . ( و در اينجا نيز خداى سبحان كيفر اغواء و گمراه كردن را « اغواء » ناميده است ) .
3 - معنايى است كه حسن گفته و آن اين است كه اگر خدا بخواهد شما را هلاك و نابود سازد در هنگام نزول عذاب نصيحت من بشما سودى ندهد اگر چه سخنم را در آن وقت بپذيريد و ايمان آوريد ، زيرا خداوند حكم فرموده كه ايمان را در هنگام نزول عذاب نپذيرد . و از عرب نقل كرده كه گفتهاند : « اغويت فلاناً » يعنى فلانى را
هامش
( 1 ) - سورهء مريم آيهء 59
( 2 ) همين سوره آيهء 36
( 3 ) - سورهء شورى آيهء 40
( 4 ) سورهء آل عمران آيهء 54
( 5 ) سورهء بقرة آيهء 15