رو گردانند .
« وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ »
در معناى آيه چند قول است :
1 - منظور مشركان قريش بودند كه اقرار داشتند خداوند خالق و محيى و مميت آنها است و با اينحال پرستش بتان ميكردند و آنها را معبود خود ميدانستند با اينكه ميگفتند : خدا پروردگار و معبود و روزى دهندهء ما است ، و اين بود معناى شرك آنها .
و اين وجهى است كه از ابن عباس و جبائى نقل شده .
2 - ضحاك گفته : اين آيه دربارهء مشركان عرب نازل شده كه وقتى از آنها مىپرسيدند : خالق آسمانها و زمين كيست ؟ و چه كسى است كه باران را از آسمان نازل مىكند ؟ در جواب ميگفتند : « اللَّه » - خدا - ولى با اينحال شرك مىورزيدند و در وقت گفتن « تلبية » در حج خود مىگفتند : « لبيك لا شريك لك الا شريكاً هو لك تملكه و ما ملك » « 1 » .
3 - حسن گفته : منظور اهل كتاب هستند كه به خدا و روز جزا و تورات و انجيل ايمان آورده بودند ولى بواسطهء انكار قرآن و انكار نبوت پيغمبر اسلام حضرت محمد - صلى اللَّه عليه و آله - مشرك گشتند . و اين قول و قول دوم از حضرت رضا عليه السلام از جدش امام صادق عليه السلام نيز روايت شده .
4 - بلخى گفته : منظور منافقان هستند كه به ظاهر مؤمن بودند ولى در باطن شرك ميورزيدند .
5 - از ابن عباس نقل شده كه گفته است : منظور « مشبّهة » هستند كه خدا را بمخلوقات تشبيه ميكنند كه اينان بطور اجمال - و فى الجملة - ايمان آورده ولى در تفصيل و معنى مشرك هستند .
6 - منظور شرك در طاعت است نه شرك در عبادت چون اينان در گناهانى كه مرتكب ميشوند و خدا آتش دوزخ را در ارتكاب آنها حتم فرموده از شيطان پيروى و اطاعت ميكنند و از اينرو در اطاعت خدا مشرك گشتهاند نه در عبادت او كه جز وى
هامش
( 1 ) - يعنى شريكى ندارى جز آن شريكى كه خود او و ما يملك او را نيز تو خود مالك هستى .