« وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ »
قتاده گفته : يعنى تعبير خواب را به تو تعليم كند و اينكه از تعبير خواب بتأويل احاديث تعبير فرموده براى آنست كه در تعبير خواب اوضاع و احوال مردم از روى خوابها معلوم گردد ، و معناى تأويل هم قرار گرفتن مآل كار مردم است طبق آنچه در خواب ديدهاند . و ابن زيد گفته : يوسف عليه السلام داناترين مردم بتعبير خواب بوده است . و ابو مسلم در معناى آيه گفته است : يعنى بوسيلهء نبوت و وحى سر انجام كارها را به تو خبر دهد ، و اين معجزهء تو است كه هر چيز را پيش از وقوع آن بدانى ، بدليل آنكه امر تعليم در آيه به خدا نسبت داده شده كه خدا تو را تعليم كند و تعليم خدا جز از راه وحى صورت نگيرد . و حسن و جبائى گفتهاند : منظور احاديث و احوال پيمبران و ملتها است ، يعنى كتابهاى آسمانى و نشانههاى توحيدى و احكام و شرايع و امور دينى .
« وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ »
و نعمت خود را بوسيلهء نبوت بر تو تمام كند ، زيرا نبوت بهترين و بالاترين نعمتهاى دنيا است ، و برخى گفتهاند : اتمام نعمت به آن است كه خدا فرمان دوام آن را بدهد و از آلودگيها پاك سازد و از هر نقصى خالص گرداند ، و چنين نعمتى را جز از خداى تعالى نبايد در خواست كرد زيرا تنها او است كه قادر بر اعطاء چنين نعمتى است . و قول ديگر آنست كه منظور از اتمام نعمت در آيه آن است كه برادران را نيازمند تو گرداند تا پس از آن بديها كه به تو كردند تو در عوض بدانها انعام كنى .
« وَ عَلى آلِ يَعْقُوبَ »
و نسبت بخاندان يعقوب يعنى به برادرانت كه آنها را بر اسلام ثابت قدم كند ، و بوسيلهء مقام و منزلت تو آنها را شريف گرداند ، و نبوت را در ايشان قرار دهد . و برخى گفتهاند : يعنى بدست تو آنها را از محنتها نجات بخشد و بدينوسيله نعمت خود را بر آنها تمام كند .
« كَما أَتَمَّها عَلى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ »
چنانچه نعمت خود را بر ابراهيم تمام كرد به اينكه او را بمقام دوستى خود و نبوت و نجات از آتش نمرود مخصوص ساخت و بر اسحاق نعمت را تمام كرد به اينكه براى او فداء فرستاد و از ذبح نجاتش داد ، و اين