كشيد ، و حسن گفته : هشتاد سال . و اينكه در اين آيه دو بار ذكر « رؤيت » شده يكى در آغاز آيه
« إِنِّي رَأَيْتُ . . . »
و ديگر بدنبال آن « رأيتهم » بخاطر طولانى شدن كلام است و تكرار آن به منظور تأكيد همان رؤياى اولى است . و برخى گفتهاند : منظور از رؤياى نخست ديدن شخص آنها است و از رؤياى دوم ديدن سجدهء آنها .
و اختلاف است كه آيا معنى اين سجده چه بوده ؟ جمعى گفتهاند : منظور همان سجدهء معروف و حقيقى است كه براى احترام يوسف به خاك افتادند و سجده كردند نه از روى پرستش او . و جبائى گفته سجده در اينجا به معناى خضوع است چنانچه شاعر گفته : « ترى الاكم فيها سجداً للحوافر » « 1 » ولى اين معنى بر خلاف ظاهر لفظ است . و در خبر است كه چون برادران خواب يوسف را شنيدند گفتند : به اين مقدار كه برادران برايش سجده كنند راضى نشده تا جايى كه پدر و مادرش نيز براى وى سجده كردهاند .
« قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ »
يعقوب گفت : اى پسر برادران خود را از اين خواب خبردار مكن .
« فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً »
يعنى بر تو حسد ميورزند ، يا نقشهء نابودى و هلاكت تو را ميكشند . و اين سخن يعقوب روى اين بود كه خواب پيمبران صورت وحى دارد و يعقوب دانست كه برادران وى تعبير اين خواب را ميدانند و از برترى يوسف بر خويش بيمناك گشته و بر وى حسد مىبرند و در صدد آزار و نابودى او بر ميآيند .
« إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ »
براستى كه عداوت و دشمنى شيطان با انسان ظاهر و آشكار است و دشمنى تو را در دل آنها انداخته و وادارشان مىكند تا به تو صدمهاى بزنند .
« وَ كَذلِكَ »
يعنى چنانچه اين خواب را براى بزرگوارى مقام تو نشانت داد و بوسيلهء آن بيان كرد كه برادرانت براى تو خضوع و سجده كنند .
« يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ »
حسن گفته يعنى خدا تو را بنبوت برگزيند ، و ديگرى گفته :
يعنى زيبايى صورت و سيرت به تو داده است .
هامش
( 1 ) - تپهها را در آن صحرا ميديدى كه براى اسبان سجدهكنان بودند .