باندازهء شش روز باشد نه روزهاى معمولى ما كه با طلوع و غروب خورشيد امتداد دارد ، زيرا در آن وقت روزى به اين ترتيب وجود نداشته .
« وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ »
و عرش او بر آب بود ، و اين جمله دلالت دارد بر آنكه عرش و آب پيش از خلقت آسمانها و زمين وجود داشته ، و آب بقدرت پروردگار متعال در جايگاه ديگرى بوده كه خداوند بكمال قدرت خويش آن را در آن جايگاه نگاه ميداشته ، و اين خود بزرگترين عبرت براى منكران است . و ابو مسلم گفته : منظور از عرش بنا و ساختمان آسمانها و زمين است كه خدا آن را بر آب بنا كرد ، زيرا عرش به معناى بنا آمده در آنجا كه فرمايد :
« وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ
« 1 » » يعنى آنچه بنا ميكنند ، و اين جمله براى آن است كه معلوم شود بناى بر روى آب عجيبتر و شگفت انگيزتر است .
« لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا »
يعنى آفريدگان را آفريد و تدبير امورشان را فرمود تا نيكو كارى نيكوكاران را آشكار سازد زيرا هدف اصلى همين بود ، يعنى رفتار او با شما مانند رفتار كسى است كه شما را در بوتهء امتحان و آزمايش گذارده تا خيال نشود كه خداوند بندگان را پيش از آنكه كارى بكنند روى علم خود پاداش و كيفر ميدهد ، و از جملهء
« أَحْسَنُ عَمَلًا »
نيز استفاده مىشود كه عملها ، خوب و خوبتر دارند و گاهى عملى خوب است و نسبت بعملى ديگر خوبتر است .
« وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ . . . »
اى محمد اگر به اينها بگويى كه شما پس از مرگ براى حساب و كيفر زنده ميشويد آنان كه كافر شدهاند در ظاهر گويند كه اين سخن جز جادويى آشكار نيست .
« وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ »
و اگر ما عذاب استيصال را از اين مردمان كافر تا مدت معين و سر آمد معلوم آن تأخير اندازيم . . . و « امت » در اينجا بگفتهء ابن عباس و مجاهد به معناى زمان است چنانچه در آن آيهء ديگر فرموده :
« وَ ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ »
« 2 » كه در آنجا « امة » به معناى زمان است . و على بن عيسى گفته :
« امة » به معناى جماعت است ، يعنى اگر عذاب اينها را تا مردمى كه پس از اينها بيايند
هامش
( 1 ) - سورهء نحل آيهء 68
( 2 ) - سورهء يوسف آيهء 45 .