هستند - و اين معنايى است كه جبائى از آيه كرده است - ولى بهتر آن است كه بگوئيم معناى آيه آن است كه در آخرت احدى سخن سودمندى مانند شفاعت و وساطت و امثال آن بر زبان نياورد جز باذن پروردگار .
سؤال - اگر كسى بگويد : چگونه ميان اين آيه با آيات ديگرى كه دلالت دارد بر اينكه كسى در آن روز سخنى نگويد جمع ميكنيد و آنها را با يكديگر وفق ميدهيد ؟ مانند اين آيه كه فرمود :
« هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ »
« 1 » - آن روز روزى است كه سخن نگويند و اجازهشان ندهند كه عذر آورند - و اين آيه
« فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ
وَ لا جَانٌّ »
« 2 » - در آن روز از آدمى و جن از گناهش نپرسند - و در جاى ديگر فرمود :
« وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »
« 3 » - نگاهشان داريد كه مورد بازخواست هستند - و امثال اين آيات كه در ظاهر با اين آيه متناقض است ؟
پاسخ - در جواب گوئيم كه روز قيامت داراى توقفگاههايى است كه در بعضى از آن توقفگاهها اجازهء سخن بمردم داده مىشود و در بعضى جاها اجازه نميدهند ، - و اين معنايى است كه از حسن نقل شده - و ديگرى گفته : معناى اينكه فرموده است :
« لا يَنْطِقُونَ »
- در آن روز سخن نميگويند - يعنى از روى منطق و استدلال سخن نميگويند اما در مورد اقرار بگناهان خود و سرزنش كردن يكديگر و گناهان را به گردن يكديگر انداختن با هم سخن ميگويند ، و اين جمله در آيهء فوق مانند آن است كه شما به كسى كه زياد حرف زده اما هيچيك از روى منطق و استدلال نبوده مىگوييد :
چيزى نياوردى و سخنى نگفتى - كه منظور سخن مستدل و منطقى است - و نظيرش را خداى سبحان فرموده است در آنجا كه گويد
« صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ »
« 4 » - كر و لال و كورند - در صورتى كه آنها در ظاهر مىشنيدند و سخن ميكردند و مىديدند اما از آنجايى كه سخن حق را نمىپذيرفتند و در آن تدبر نمىكردند مانند شخص كر و لال و كور بودند .
هامش
( 1 ) - سورهء مرسلات آيهء 35 - 36 .
( 2 ) سورهء الرحمن آيهء 39 .
( 3 ) - سورهء صافات آيهء 24 .
( 4 ) سورهء بقره آيهء 18 .