« فيها » گفته بود . « 1 »
« أَنْفُسَكُمْ »
يعنى با ترك دستورهاى خدا ، و دست زدن به نهيهاى او ( به خود ستم نكنيد ) و بنا بگفتهء ابن عباس اگر بگوئيم ضمير بهمهء ماههاى دوازدهگانه باز گردد آيه در مقام نهى از ظلم و ستم در تمام دوران عمر است ، و اگر ضمير بماههاى حرام بالخصوص برگردد فائدهء اختصاص بماههاى مذكور و منظور آن است كه اطاعت در اين ماهها ثوابى بيشتر و گناه نيز عقاب زيادترى دارد ، چنانچه در هر وقت شريف و مكان مقدسى حكم خدا اينچنين است ( كه شرافت زمان و مكان موجب تشديد ثواب و عقاب گردد ) .
« وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً »
يعنى همگى شما در حالى كه با هم مؤتلف باشيد و اختلافى نداشته باشيد كارزار كنيد .
« كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً »
چنانچه آنها نيز همگى با شما كارزار كنند . و اين معنى روى آن است كه از نظر اعراب لفظ « كافة » در ( جملهء اولى ) حال مسلمانان باشد ، ولى اگر آن را حال مشركين گرفتيم معنى چنين مىشود : با همهء مشركين كارزار كنيد ( چه ذمى و چه غير ذمى ) و عهد و پيمانى از آنها نپذيريد جز آن دسته از اهل جزيه ( و خراج پردازانى ) كه جزيهء خود را از روى خوارى ( چنانچه در چند آيه پيش از اين گذشت ) پرداخته باشند . ولى معناى ظاهر همان معناى نخست است .
و أصمّ گفته : معناى آيه اين است كه پشت در پشت ( و نسلا بعد نسل ) با آنها كار زار كنيد چنانچه آنها با شما اين گونه كار زار كنند .
« وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ »
يعنى بوسيلهء نصرت و يارى .
و اين آيه دليل است بر اينكه اعتبار در سالها بماههاى قمرى است ، و احكام شرعيه نيز روى ماههاى قمرى است نه ماههاى شمسى ، بخاطر مصالحى كه خداى سبحان براى تشريع آن دانسته و ديگر بدانجهت كه شناختن ماههاى قمرى براى خاص و عام آسان است .
هامش
( 1 ) - يعنى ضمير جمع قلة را چون ضمائر جمع مؤنث « هن » آورند ، و ضمير جمع كثرة را چون ضمير مفرد مؤنث « ها » آورند ، و بعبارت ديگر قاعده آنست كه چون عدد از سه تا ده باشد ضمير آن را « هن » ميآورند ، و چون از عدد ده تجاوز كرد ضمير را مفرد مؤنث « ها » ميآورند .