آزارى به دو نميرسانيد ، و اينكه خداوند در ميان دوازده ماه حرمت برخى را بزرگتر از ديگرى قرار داد بخاطر مصالحى بود كه در جلوگيرى از ظلم در آنها وجود داشت ، و چه بسا همين جلوگيرى از ظلم در اين ماهها منجر به ترك ظلم در دورهء سال ميگشت ، و نائرهء جنگ يكسره خاموش ميشد ، و آن حميت و تعصب در اين فرصت موقت شكسته ميشد ، و معلوم است كه هر چيزى بمانند خود متمايل است ، ( يعنى خوددارى از جنگ و انتقام در اين ماهها در ماههاى بعد نيز تأثير ميكرد ) « 1 » .
« ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ »
يعنى اين حساب مستقيم و درست است ، نه آنچه را عرب از « نسىء » « 2 » انجام ميدهند . ( و اينكه دين را به حساب معنى كرديم بدانجهت است كه ) در مثل گويند : « الكيّس من دان نفسه » ( زيرك آن كسى است كه حساب خود را برسد ) و اينكه حساب را دين ناميدهاند بخاطر آن است كه پاى بند بودن به حساب و مراعات آن لازم است چنانچه الزام بدين و عبادت لازم است .
و كلبى گفته : معناى آيه اين است كه : حكم مستقيم حق اين است .
و برخى گفتهاند : يعنى دين همين است پس بدان گردن بنه ، كه بر تو لازم است .
« فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ »
ابن عباس گفته : يعنى در همهء اين دوازده ماه ( به خود ظلم نكنيد ) ، و قتاده و فراء گفتهاند : يعنى در خصوص اين چهار ماه ، و فراء براى گفتهء خود چنين استدلال كرده و گفته است : اگر منظور همهء دوازده ماه بود بجاى « فيهنّ »
هامش
( 1 ) - در اينجا مرحوم طبرسى ( ره ) براى وجه تسميهء ماههاى قمرى وجوهى ذكر كرده كه چون براى پارسى زبانان چندان قابل استفاده نبود و گذشته خيلى از آنها نيز از خدشه و ايراد خالى نبود از ذكر آن خوددارى شد ، چنانچه همين سخنى را هم كه دربارهء علت حرمت قتال در اين چهار ماه ذكر فرموده خالى از ايراد نيست ، چون ممكن است كسى به عكس اين كلام بگويد : معمولا در جنگها اعلان آتش بس ، موجب تجديد قواى طرفين جنگ ميگردد ، و هميشه چنان نيست كه تعطيل جنگ ميان دو دسته در يك مدت موقتى موجب مصالحه و ترك جنگ هميشگى گردد
( 2 ) - معناى « نسىء » در تفسير آيهء بعدى ذكر خواهد شد .