و پيامبرى نگفته بود ، و دليل و برهانى بر آن نداشتند و سخن نادرستى بود ، و برخى گفتهاند : در جايى كه لفظ « قول » با لفظ « افواه » ( زبانها ) با هم ذكر شد معنايش آن است كه اين سخن دروغ و نادرست است ، مانند آيه شريفه
« يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ »
« 1 » .
« يُضاهِؤُنَ »
ابن عباس گفته : يعنى ( در اين گفتار ) شبيه هستند . . . . . و حسن گفته : يعنى موافقند . . .
« قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا »
ابن عباس و مجاهد و فراء گفتهاند : منظور بت پرستانند در مورد پرستش لات و عزى ، و برخى گفتهاند : در مورد پرستش آنها فرشتگان را و سخنشان كه ميگفتند : فرشتگان دختران خدايند .
« مِنْ قَبْلُ »
قتاده و سدى گويند : يعنى گفتار نصارى شبيه گفتار يهود است از پيش ، يعنى و نصارى گفتند : مسيح پسر خدا است چنانچه پيش از آن يهود گفتند : عزيز پسر خدا است .
و حسن گفته : خداوند كفر آنان را بكفر كافران گذشته تشبيه فرموده .
« قاتَلَهُمُ اللَّهُ »
ابن عباس گفته : يعنى خدايشان لعنت كند ، ابن انبارى گويد :
كسى را كه خدا لعنت كند بمنزلهء كسى است كه كشته شده و نابود گشته است .
« أَنَّى يُؤْفَكُونَ »
يعنى چگونه اينان از حق رو گردانده و بدروغ سخن گويند ، و غرض اين است كه بچه منظور اينان بدين گفتار گرائيدهاند ؟ .
« اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ »
يعنى علماء خود را
« وَ رُهْبانَهُمْ »
يعنى عابدانشان .
« أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ »
از امام باقر و امام صادق عليهما السلام روايت شده كه فرمودند : به خدا آنان ( براى احبار و رهبانان ) نماز و روزه نخوانند ، ولى آنها حرامى را براى آنها حلال كردند ، و حلالى را حرام كردند و آنان نيز پيرويشان كردند ، و از آنجا كه نميدانستند پرستش آنها را كردند ( و اين است منظور از پرستش احبار و رهبانان در اين آيه ) .
هامش
( 1 ) - سورهء آل عمران آيهء 167 .