نه از آن سر آمد پيش افتند بلكه در همانوقت مخصوص و معين نابود خواهند شد . « قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً » اى محمد به اين افرادى كه تكذيب كنند ، و در عذاب شتاب جويند ، بگو : آيا دانستهايد كه اگر عذاب خدا در شب يا روز بيايد . « ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ » چيست آنكه مجرمان شتاب در آمدنش ميكردند ؟ و اين جمله به صورت استفهام است و معناى آن تهديد و براى ترساندن آنها است . و اين مانند آن است كه انسان بشخصى كه دست به كار وخيمى زده بگويد : « چه جنايتى بر جان خود ميكنى ؟ . » و بهر صورت اين جمله پاسخ سؤال آنها است كه مىپرسيدند : اين وعدهء عذاب و قيامت كى خواهد بود ؟ و امام باقر عليه السلام فرموده : منظور از اين آيه عذابى است كه در آخر الزمان بر مسلمانان فاسق از آسمان فرود آيد - پناه ميبريم به خدا - . « أَ ثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ » اين جمله باصطلاح استفهام انكارى است ، يعنى : آيا در آن وقتى كه عذاب در آن وقت معين و سر آمد مخصوص بر شما واقع شود در وقت نوميدى به دو يعنى به خدا ، يا به قرآن ، يا بعذابى كه منكر بوديد ايمان ميآوريد ؟ « آلْآنَ » يعنى در آن وقت بشما گفته مىشود اكنون ايمان ميآوريد كه در تنگنا قرار گرفتهايد ؟ « وَ قَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ » با اينكه پيش از اين از روى تكذيب و استهزاء شتاب و تعجيل عذاب را ميخواستيد . و حسن گفته : معناى آيه اين است كه : شما به زودى در هنگام وقوع عذاب به دو ايمان خواهيد آورد ولى در آن وقت ايمان شما سودى برايتان ندارد ، نظير آيهء ديگرى كه دربارهء فرعون آمده « آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ « 1 » » . « ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ » آن گاه در روز قيامت به آن كسانى كه بر خويشتن ستم كردند گفته مىشود : اكنون عذاب جاويدان در آخرت را پس از عذاب دنيا بچشيد .
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ١١ — صفحة 309
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٣٠٩
هامش
( 1 ) - همين سوره آيه 91 ، و تفسيرش انشاء اللَّه در جاى خود بيايد .