3 - منظور همهء ايام حج است ، و اين قولى است كه از مجاهد و سفيان نيز نقل شده ، و معناى حج روز اكبر همه روزهايى است كه حج در آن انجام گردد ، چنانچه گويند روز صفين ، روز جمل ، روز بعاث ، كه منظور تمام روزهايى است كه در آنها جنگهاى مزبور واقع شده ، و اختصاصى بيك روز معين ندارد .
« أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ »
كه خدا بيزار است از مشركان ، يعنى از عهد و پيمان مشركان كه مضاف ( يعنى لفظ عهد ) حذف شده .
« وَ رَسُولِهِ »
يعنى و رسول او نيز بيزار است از آن عهد و پيمان . و برخى گفتهاند :
منظور از بيزارى نخست ( در آيهء اول :
بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ . . .
) نقض عهد است . و بيزارى دوم ( در اين آيه ) براى قطع دوستى و احسان است ، و از اينرو تكرارى نشده .
« فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ »
يعنى اى مشركان اگر در اينمدت توبه كرديد و از شرك بسوى يكتاپرستى خدا بازگشتيد براى شما بهتر است از اينكه در همان شرك خود باقى بمانيد ، چون بدينوسيله از خوارى دنيا و عذاب آخرت آسوده خواهيد گشت .
« وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ »
و اگر رو بگردانيد ، يعنى از ايمان و بر كفر خويش پايدارى كنيد .
« فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ »
يعنى نتوانيد او را از اينكه شما را عذاب كند ناتوانش كنيد ، و نتوانيد خود را از عذاب او در دنيا فرار دهيد ، و اين سخن اعلامى است به اينكه مهلت دادن بشما نه بخاطر عجز و ناتوانى خدا است بلكه بخاطر اتمام حجت و از روى مصلحت است ، سپس خداوند ايشان را به عذاب آخرت بيم داده و تهديد كند و فرمايد :
« وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ »
يعنى بجاى مژده و بشارت عذاب دردناكى را بدانها خبر ده ، كه همان عذاب آتش قيامت باشد .
« إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ »
( مگر آنان كه پيمان بستهايد با آنها از مشركان ) فراء گفته : خداى تعالى در اين آيه از بيزارى خدا و رسول از مشركان استثنا فرموده آن دسته از مردم بنى كنانة و بنى ضمرة را كه نه ماه از مدت آنها باقى مانده بود و دستور فرموده كه مدت آنها را بسر برند ، و اين بخاطر آن بود كه آنها اقدام بجنگ با