خواستند بهر كدامشان كه خواستى اجازه بده ) . « 1 » و ابو مسلم گفته : معناى آيه اين است كه خدا عفو و گذشت خود را براى تو مستدام دارد چرا بدانها اجازه بيرون رفتن بجنگ دادى در صورتى كه اينها نظرشان از اين اجازه خواستن چيزى جز تملق و چاپلوسى نبود ، و اگر بيرون ميشدند منظورى جز خرابكارى و فساد نداشتند و رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - از اين منظور باطنى آنها آگاه نبود . « 2 »
« حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْكاذِبِينَ »
يعنى تا اينكه معذور و غير معذور را بشناسى و اجازهاى كه ميدهى از روى علم و دانايى باشد . ابن عباس گفته : و اين خطاب بدانجهت بود كه رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - منافقان را در آن روز نمىشناخت .
و برخى گفتهاند : رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - آنها را مخير ساخت ميان حركت بسوى تبوك و توقف در مدينه اما با تهديد به عذاب ، ولى آنها همين اجازه را غنيمت دانسته و در مدينه ماندند ، و در اين آيه خداى سبحان خبر ميدهد كه بهتر آن بود رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله - آنها را ملزم به حركت به طرف تبوك مىساخت تا چون بيرون نمىشدند نفاقشان آشكار ميشد ، اما با اجازهاى كه براى توقف بدانها داد معلوم نشد تخلف آنها از روى نفاق بود يا براستى عذرى داشتند ، و آنان كه از وى اجازهء ماندن گرفتند مردمان منافقى بودند كه از آن جمله بود : جدّ بن قيس و معتب بن قشير كه هر دو از انصار مدينهاند .
هامش
( 1 ) - علامهء طباطبائى دامت بركاته براى تنزيه مقام مقدس رسول گرامى اسلام از سخنان ناهنجار جبائى و امثال او كه خواستهاند با اين آيه اثبات معصيت براى آن حضرت كنند تحقيق لطيفى دارد كه مراجعه بدان براى خوانندهء محترم لازم است .
( 2 ) - و خلاصهء تفسير ابو مسلم - چنانچه در آيات آينده نيز چنين گفته - آن است كه اجازه خواستن آنها يعنى منافقان را بر اجازه در خروج حمل كرده نه بر اجازهء در توقف و تخلف از جنگ ، و گفته : منافقان از روى تملق و چاپلوسى ميآمدند و از آن حضرت اجازه ميخواستند كه براى جنگ حركت كنند ، ولى مردمان با ايمان نيازى به اجازهء خروج نداشتند چون رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله در آغاز جنگ همه را بطور عموم دعوت فرمود ، و ابو مسلم در آيهء« لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ . . . »و« إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ . . . »نيز همين تفسير را كرده به شرحى كه در صفحات بعد خواهد آمد ، و روى اين تفسير بسيارى از اشكالات مرتفع مىشود ولى با ظاهر آيه چندان سازگار نيست و اللَّه العالم .