و اسباب عذر باشد ، نداشتن اصل قدرت براى عذر شايستهتر خواهد بود . « 1 » و بهر صورت دنبال اين آيه خداوند پيغمبر - صلى اللَّه عليه و آله - را مخاطب ساخته در مورد اذنى كه بمتخلفين از جنگ تبوك داد عتاب كرده فرمايد :
« عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ »
قتاده و عمرو بن ميمون گفتهاند : دو كار بود كه رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله - انجام داد و بدانها مأمور نشده بود ، يكى اجازهاى كه در اين قضيه بمنافقان داد ، و ديگر فديه گرفتن براى اسيران ، و خدا او را مورد عتاب و سرزنش قرار داد چنانچه مشاهده مىشود . و اين نوع سرزنش سرزنشى لطيف است كه پيش از عتاب ، سخن بعفو و گذشت او آغاز شده ، و در اينكه آيا اين اجازهاى كه رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - بمنافقين داد قبيح بوده يا نه اختلاف است ، جبائى گفته : قبيح بوده و گناهى صغيره است ، زيرا در كار مباح گفته نمىشود : چرا اين كار را انجام دادى ؟
ولى گفتار جبائى درست نيست زيرا در كارى نيز كه طرف ديگرش از اين كار بهتر باشد چنين تعبير ميكنند و گفته مىشود : چرا كردى ؟ چنانچه اگر كسى به بيند شخصى برادرش را مورد عتاب قرار داده است در اينجا به دو ميگويد : چرا برادر مرا مورد عتاب قرار دادى و با او بدين طرز سخن گفتى كه موجب ناراحتيش شود ؟ در صورتى كه اين طرز سخن گفتن و عتاب كردن براى او جايز بود ( ولى با اينحال لفظ چرا گفتى ؟
و چرا كردى ؟ استعمال ميكنند ، پس چنان نيست كه تنها در مورد كار حرام و گناه بگويند :
چرا كردى ؟ ) گذشته از اينكه چگونه ميتوان گفت : اجازهاى كه رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله بدانها داد قبيح بود با اينكه خداى سبحان در جاى ديگر ميفرمايد :
« فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ . . . »
« 2 » ( يعنى اگر براى بعضى از كارهايشان از تو اجازه
هامش
( 1 ) - يعنى وقتى كسى با نداشتن زاد و راحله و مقدمات معذور باشد . ، كسى كه اصلا قدرت بر رفتن نداشته باشد مسلماً معذور خواهد بود .
( 2 ) - سورهء نور آيهء 62 .