ولى اين سخن بعيد است زيرا همهء مفسرين گفتهاند : ضمائر پيش از اين جمله و بعد از آن همگى برسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - بر ميگردد مانند ضمير در جملهء
« إِلَّا - تَنْصُرُوهُ »
و جملهء
« فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ »
و جملهء
« إِذْ أَخْرَجَهُ »
و جملهء
« لِصاحِبِهِ »
و همچنين در ما بعد آن در جملهء
« وَ أَيَّدَهُ »
و با اين ترتيب چگونه ممكن است در اين ميان تنها ضمير در جملهء
« فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ »
به ابى بكر برگردد .
گذشته از اينكه در همين سوره خداوند ( در داستان جنگ حنين ) فرموده :
« ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ . . . »
و در سورهء فتح فرمايد :
« فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ »
« 1 » ( كه در اين دو جا تصريح فرموده كه « سكينة » و آرامش برسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - نازل گشت ، و اين آيه نيز از نظر سياق با آنها در معنا متحد است ) . و شيعيان در تخصيص « سكينة » به پيغمبر - صلى اللَّه عليه و آله - در اين آيه سخنى گفتهاند كه ما چون نخواستيم مورد سوء ظن ( و اتهام به اعمال تعصب ) قرار گيريم از اينجهت از نقل آن خوددارى كرديم .
« وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى »
يعنى خداى سبحان كلمه ( و دعواى ) آنان را پست و بيمقدار كرد ، و منظور اين است كه تهديدات آنها و ارعابى را كه از پيغمبر - صلى اللَّه عليه و آله - كرده بودند پست كرد ، و آن را با نصرت آن حضرت بر ايشان باطل فرمود ، و از اين منظور بدين سخن تعبير كرد .
« وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا »
يعنى كلمهء خدا و الا و منصور است بىآنكه كسى آن را والايى مقام داده باشد ، زيرا ممكن نيست كه كلمهء خدا مردم را بر خلاف حكمت دعوت كند و برخى گفتهاند : كلمهء كافران كلمهء شرك است ، و كلمهء خدا كلمهء توحيد و گفتار ، « لا إله الا اللَّه » است ، و معناى پست ساختن كلمهء كافران آن است كه آنان را زبون و پست كرد ، و كلمهء خدا را برترى داد يعنى اسلام و مسلمين را عزت بخشيد .
« وَ اللَّهُ عَزِيزٌ »
يعنى در انتقام گرفتن از اهل شرك و « حكيم » است در تدبير كارها .
هامش
( 1 ) - سوره فتح آيهء 26