كه معتضد ( 89 - 278 / 902 - 892 ) و مكتفى ( 95 - 289 / 8 - 902 ) بر اماميه اعمال مىكردند و براى دستگيرى امام تلاش داشتند ، آن حضرت مقر خود را از سامرا به حجاز تغيير دادند ( ( 27 ) ) . اين وضعيت بالطبع مشكلاتى در روشهاى ارتباطى بين امام و وكلا ايجاد كرد . بعلاوه اطلاعات مربوط به روابط سفير سوم و وكلايش در ديگر شهرها ناياب و مبهم است . در عين حال ، شواهدى در دست است كه امام فعاليتهاى خود را از مكه ادامه مىدادهاند .
شيخ طوسى روايت مىكند شخصى به نام يعقوب بن يوسف غسانى گروهى از مردم را ديده كه از استانهاى گوناگون به منزلى كه امام در آن زندگى مىكرده رفت و آمد داشتهاند و حضرتش با آنها از طريق خادمهاى پير ، مكاتبه مىكردهاند ( ( 28 ) ) .
عدهاى از اين افراد از بغداد بودهاند ( ( 29 ) ) . به روايت شيخ صدوق حسن و جناء وكيل امام را در همان منزل ، در سال 314 / 926 ملاقات كرد ( ( 30 ) ) كه اين موضوع دلالت دارد ، محل اقامت امام در زمان سفير سوم در حجاز بوده است . ولى مأخذى كه اسامى وكلاى مكه يا مدينه را ارائه دهد در دست نيست .
امام همچنين در مصر وكلايى داشتند كه سفارت ابن روح را به رسميت شناختند ( ( 31 ) ) . به روايت شيخ طوسى ، قاسم بن على هنوز وكيل آذربايجان بود . وى فعاليتهاى اماميه را از طريق دو دستيار خود به اسامى ابو حامد عمران بن مفلس و ابو على بن حجدر هدايت مىكرد ، و همچنين از ملك شخصى امام يازدهم ، حضرت عسكرى ( ع ) كه وقف امام دوازدهم كرده بود مواظبت مىنمود . مكاتبات بين قاسم بن على و ابن روح از طريق پيك ويژه آذربايجان انجام مىگرفت . پس از مرگ قاسم ، پسرش حسن با دستور امام به اين سمت ارتقاء يافت ( ( 32 ) ) .
در ايران به دستور سفير دوم ، محمد بن جعفر اسدى رازى وكيل رى ، ناظر بر فعاليتهاى ديگر استانهاى ايران شد . وى اين نظارت را در زمان سفير سوم ادامه داد . اما ، پس از وفات رازى در سال 312 / 924 ( ( 33 ) ) ، روش ارتباطات بين وكلا و ابن روح از مكاتبات غير مستقيم ، از طريق رازى ، به تماس مستقيم بين ابن روح و كارگزاران تغيير يافت . شيخ صدوق چند شاهد تاريخى را در تأييد اين نكته مىآورد . بعنوان مثال ، على بن حسين بن بابويه ، پيشواى اماميه قم از طريق اسود ، وكيل بغداد ، با سفير سوم در تماس مستقيم بود ( ( 34 ) ) . وكيل بلخ موسوم به محمد بن -
تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ( عج ) ( فارسي ) — صفحة 197
مساهمون: جاسم محمد حسين
ص١٩٧