( 37 ) . همانجا ، ص 440 .
( 38 ) . همانجا ، ص 442 .
( 39 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 330 .
( 40 ) . ابو الفداء ، مأخذ مذكور ، ج 2 ، ص 69 ، الكامل ، ج 8 ، ص 80 ، ت . الغيبه ، ص 192 .
( 41 ) . اختيار ، ص 532 .
( 42 ) . طبرسى ، الاحتجاج ، ج 2 ، ص 301 - 297 .
( 43 ) . ت . الغيبه ، ص 240 .
( 44 ) . در رابطه با فعاليتهاى قطان به الكافى ، ص 520 ، ت . الغيبه ، ص 1 - 190 ، بحار ، ج 51 ، ص 302 و 217 ، كمال ، ص 1 - 409 ، الارشاد ، ص 9 - 398 ، مراجعه فرمائيد .
در مورد روابط حاجز با سفير به بحار ، ج 51 ، ص 294 ، و در مورد تماسهاى احمد بن اسحاق با سفير و ديگر وكلا به دلائل ، ص 272 و اختيار ، ص 7 - 556 ، مراجعه كنيد .
( 45 ) . كمال ، ص 442 .
( 46 ) . اختيار ، ص 535 .
( 47 ) . الارشاد ، ص 399 .
( 48 ) . دلائل ، ص 272 . بنا به روايت صدوق ، احمد بن اسحاق قبل از سال 260 / 874 در حلوان در گذشت ، ولى اين را نمىتوان پذيرفت زيرا علائم چندى وجود دارد كه وى پس از وفات امام عسكرى ( ع ) ( متوفى 260 / 874 ) در قيد حيات بوده است . بعلاوه صدوق روايت خود را به اسناد از محمد بن بحر نقل مىكند كه در جعل روايات شهره بوده است ( كمال ، ص 454 و 7 - 466 و رجال نجاشى ، ص 298 ) .
( 49 ) . كمال ، ص 488 .
( 50 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 525 .
( 51 ) . ت . الغيبه ، ص 2 - 191 .
( 52 ) . ت . الغيبه ، ص 242 .
( 53 ) . همانجا ، ص 1 - 240 .
( 54 ) . بنا به روايت ابن رستم ، پس از وفات امام عسكرى ( ع ) در سال 260 / 874 ، بقطانى مدعى وكالت امام دوازدهم شد ( بحار ، ج 51 ، ص 300 ) . ولى ظاهرا از ادعاى خود صرفنظر كرد و به سفير دوم و سوم خدمت كرد ( ت . الغيبه ، ص 242 ) . و جناء در بين كسانى كه به زيارت امام نائل شدهاند قرار دارد ( كمال ، ص 443 ) . وى در دوران سفير دوم مقيم بغداد بود ( الكافى ، ج 1 ، ص 521 ) . در عين حال ، به نظر مىرسد روابطى با پايگاههاى سياسى اماميه در موصل در سال 307 / 919 داشته است ( ت . الغيبه ، ص 205 ) .
( 55 ) . ت . الغيبه ، ص 198 .
( 56 ) . ت . الغيبه ، ص 193 و 195 .
( 57 ) . رجال نجاشى ، ص 198 ، آقا بزرگ ، نوابغ الروات ، ص 186 .
تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ( عج ) ( فارسي ) — صفحة 186
مساهمون: جاسم محمد حسين
ص١٨٦