شيخ طوسى نام ديگر وكلا را نمىبرد ، ولى بسيار احتمال دارد كه اين سه وكيل سفير اول ، در ميان آنها قرار داشتهاند ، زيرا هر سه در زمان سفير دوم در خدمت سازمان ( وكالت ) در بغداد بوده ، و وى با آنها در تماس مستقيم قرار داشته است ( ( 44 ) ) .
قطان فعالترين وكيل بغداد بود . بنا به گفته شيخ صدوق ، وى امام را ملاقات كرده است ( ( 45 ) ) . كشى با نقل روايت زير اعتبار او را بيان مىدارد . قطان مىگفت : « پس از ابو جعفر ، هيچكس به امام نزديكتر از من نبود » ( ( 46 ) ) ، زيرا وى واسطه مستقيم بين امام و اماميه از طريق سفير دوم بود ، گرچه اماميه هيچگونه اطلاعى از نحوه رابطه او با ابو جعفر نداشتند . شايد به همين دليل باشد كه يكى از وكلا ، موسوم به حسن بن فضل ، كه با قطان درباره مسائل فقهى بحث مىكرد چنين مىانديشيد كه او سفير است ( ( 47 ) ) .
از مآخذ موجود به سختى مىتوان نام ساير وكلاء بغداد را مشخص كرد ، بويژه چنانچه اين نكته را در نظر بگيريم كه ابو جعفر حدود پنجاه سال در اين سمت بوده است . بنابراين احتمال دارد بعضى از وكلا نظير احمد بن اسحاق ، قطان و حاجز وفات كرده يا با ديگرى جايگزين شده باشند . ابن رستم طبرى روايت مىكند كه احمد بن اسحاق در حلوان در راه قم در گذشت ، ولى تاريخ مرگ او را مشخص نمىكند ( ( 48 ) ) .
بنا به گفتهء شيخ صدوق ، چون حاجز در گذشت سمت او توسط محمد بن جعفر اسدى رازى اشغال شد ( ( 49 ) ) . به نظر مىرسد قطان پس از سالهاى 282 - 279 / 894 - 891 نيز فعاليتهاى خود را ادامه داده باشد ، و اين زمانى است كه حكومت پس از كشف وجود مبارك امام دوازدهم كوشيد او را دستگير كند ( ( 50 ) ) . او نيز فعاليتهاى خود را در دوران حكومت معتضد ادامه داد ( 289 - 279 / 891 - 901 ) ( ( 51 ) ) ، ولى پس از اين تاريخ ، نامى از وى در ميان نيست ، احتمالا وفات او در حدود تاريخ مذكور رخ داده است .
شيخ طوسى اخبارى را از وصيت آخر سفير دوم ، در سال 305 / 917 ارائه مىدهد كه حاوى اسامى وكلاى برجسته آن زمان مىباشد . به روايت وى :
« سران شيعه ، در بستر مرگ ابو جعفر گرد او جمع شدند . در ميان
تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ( عج ) ( فارسي ) — صفحة 171
مساهمون: جاسم محمد حسين
ص١٧١