همچون ابو نعيم اصفهانى ، عبد اللّه وهاب شعرانى مالكى ، كنجى شافعى و بسط بن جوزى معتقدند كه حسن عسكرى ، در واقع ، پسرى از خود بجاى گذاشته است . خبر كامل ديدگاههاى سنيان بعدى در رابطه با وجود امام دوازدهم را در ينابيع الموده ( الآستانه ، تاريخ ندارد ) اثر سليمان قندوزى حنفى صفحات 451 ، 471 ، 491 مطالعه فرمائيد ( صدر الدين صدر ، مأخذ مذكور ، ص 7 - 65 ) .
( 57 ) . ذهبى ، العبر ، ج 2 ، ص 31 .
( 58 ) . كنجى ، مأخذ مذكور ، ص 7 - 336 .
( 59 ) . ابن خلدون مىنويسد امام دوازدهم در سردابى در حله ناپديد شد . در عين حال ، حله در سال 495 / 1101 توسط بنو مزيد بنا شد درحالىكه غيبت امام ، بنا به روايت ذهبى در سال 265 / 878 روى داد . از اينرو به نظر مىرسد ابن خلدون نيز در خبر خود به عقيدهء عمومى تكيه دارد ( المقدمه ، ص 157 ، قاهره ، 1322 ) .
( 60 ) . طوسى روايت مىكند كه سفير دوم امام دوازدهم را در مكه درحالىكه جامهء كعبه را در دست داشتهاند ديده است . بنا به خبر ديگر يوسف بن احمد جعفرى نامى در راه خود به سوريه در سال 309 / 921 امام را ملاقات كرده بود ( ت . الغيبه ، ص 162 و 166 ) . شرح كامل از نامههاى اماميه به محضر امام و پاسخهاى آن حضرت را در ت . الغيبه ، ص 184 - 193 مطالعه فرمائيد ( محمد صدر ، مأخذ مذكور ، ج 1 ، ص 403 و 430 ) .
( 61 ) . كمال ، ص 3 - 442 .
( 62 ) . ابو الفداء ، مختصر ، ج 2 ، ص 1 - 80 ، الكامل ، ج 8 ، ص 20 - 219 .
( 63 ) . اختيار ، ص 518 و 520 و 555 .
( 64 ) . همانجا ، ص 521 .
( 65 ) . بنا به روايت طبرانى ( نويسنده نضيرى ) ، نهضت نضيريه توسط على بن احمد طربايى تأسيس شد ، كه در زمان امام عسكرى ( ع ) سى و پنج نفر هوادار در طرباء و پيروان ديگرى در نينوا نزديك حله بدست آورد . سپس محمد بن نضير را به طرف خود جذب كرد . اين نهضت را به همراه شاگرد خود حسين بن حمدان در طول غيبت صغرى هدايت نمود . در سال 336 / 947 نهضت از اماميه مستقل شد ، و تأكيد بيشترى بر نقش باب امام از خود آن حضرت كرد :
aI - Tabrahi , SabiI Rahat aI - Arwah , in Der IsLam , XXVII
) 6461 ( ، 921 - 13 .
( 66 ) . ت . الغيبه ، ص 259 .
( 67 ) . طوسى نقل مىكند كه شريعى يكى از هواداران امام دهم بود و از اسم واقعى او اطلاع دقيقى ندارد . كشى محمد بن موسى شريعى يا شريفى نامى را در بين غلات در دوره امام دهم مىآورد . احتمال زيادى دارد كه وى همان شخص مورد بحث طوسى باشد ( اختيار ، ص 521 ) .
( 68 ) . ت . الغيبه ، ص 258 .
( 69 ) .
javad AIi , OP . Cit . , in Der IsLam , XXV
) 9391 ( ، 302 ؛
بغدادى در خبر خود از قريهء كرخ مىنويسد رافضيان ( شيعيان ) در بسيارى از اماكن متوطن