شرح زندگى اولياء خدا بيان مىشود ، مىگرديد . ولى از زمان صدوق به بعد ، اماميه حتى اينها را هم به صورت حقايق تاريخى مىپذيرفتند . با وجود اين ، احاديث قديمى ديگر ، ولادت حضرتش را صرفا بر مبناى حقايق تاريخى و بدون آراستن آن با گزارشات اعجازآميز ، مىنگرند .
1 - 2 . مادر امام دوازدهم
مسعودى قديمى ترين عالم امامى است كه درباره مادر امام دوازدهم خبر مىدهد . بنا به گزارش او ، مادر حضرتش كنيزى بنام نرجس بوده است ( ( 53 ) ) . شهيد ( متوفى 786 / 1384 ) نام او را مريم بن زيد علويه ذكر مىكند ( ( 54 ) ) . و ديگر اخبار او را ريحانه ، صقيل و سوسن مىنامند ( ( 55 ) ) . امكان دارد نام اصلى او همان نرجس باشد و ديگر اسامى ، بجز صقيل را بانوى او حكيمه دختر امام جواد ( ع ) به وى داده باشد . مردم آن زمان كنيزان را براى خوشامدگويى به اسامى گوناگون مىخواندند و نرجس ، ريحانه و سوسن همه اسامى گلها هستند .
قديمىترين خبر درباره مليت مادر امام دوازدهم به سال 286 / 899 بر مىگردد . صدوق نخستين بار به نقل از محمد بن بحر شيبانى كه روايت خود را به بشر بن سليمان نخاس منسوب مىداند اين موضوع را ذكر كرده است . طبق اين خبر ، او شخصى مسيحى مذهب از روم بود كه توسط نيروهاى اسلامى به اسارت در آمد و به صورت كنيز در معرض فروش قرار گرفت و نخاس وى را از بازار - بردهفروشان بغداد خريد و بمحضر امام دهم حضرت على هادى ( ع ) در سامرا فرستاد .
روايت مذكور ، پس از بيان اين مطلب اعتبار خود را از دست داده و به سبك شرحنويسى زندگى اولياء و قديسين در مىآيد . روايت مىشود كه مادر امام دوازدهم مليكه بنت يشوع ، نوه دخترى قيصر روم بود ، و مادرش از اعقاب شمعون حوارى عيسى ( ع ) بوده است . زمانى مليكه در كاخ جدش مريم ، مادر عيسى ( ع ) و حضرت فاطمه ( ع ) ، دختر پيامبر اسلام را در عالم رؤيا مىبيند . حضرت فاطمه ( ع ) در عالم رؤيا او را به اسلام دعوت مىكند و وى را متقاعد مىسازد تا خود را به اسارت لشكريان اسلام در آورد ( ( 56 ) ) .
توثيق اين روايت از جنبههاى گوناگون مورد سؤال قرار گرفته است . -