شرح
« كتاب هروشيش صاحب القصص ، و هو تاريخ للروم عجيب ، فيه اخبار الدهور و قصص الملوك الاول و فوائد عظيمة » - و اين كتابى است بس شگفت در تاريخ روم ، در اين كتاب - از اخبار ازمنهء باستان و داستانهاى نخستين پادشاهان و چيزهاى سودمند ديگر سخن مىگويد سپس مىگويد : » ارمانيوسRomanosپادشاه قسطنطينيه اين كتاب را با كتاب « گياهان » ( كتاب الحشائش ) تأليف ديسقوريدس و هداياى ديگر در سال 337 ه . براى الناصر عبد الرحمن بن محمد فرمانرواى اندلس فرستاد ، ( العيون - ج - 1 ص 46 ) ، براى اطلاع از داستان مفصل اين هديه و چگونگى ملاقات فرستادگان پادشاه قسطنطينيه با الناصر عبد الرحمن بكتاب : « العبر » ابن خلدون - ج - 4 ص 146 ، و كتاب : « نفح الطيب » - ج - 1 - ص 343 و صفحات بعد ، و كتاب : « البيان المغرب » 2 : 319 ، و كتاب : « اعمال الاعلام » ص 43 مراجعه شود .
كتاب هروشيش ميان سالهاى : 350 - 366 ه در ايام المستنصر الاموى در اندلس از زبان لاتين به عربى ترجمه گرديد ، و معلوم است كه ابن جلجل از ترجمهء عربى اين كتاب آگاه بوده و چنان كه در اينجا مىگويد از آن استفاده كرده و مطلبى از آن نقل كرده است ، شنيدهام در كتابخانه دانشگاه كولومبياى نيويورك يك نسخه خطى از ترجمه عربى اين كتاب موجود است و گويا يگانه نسخهء منحصربهفرد در عالم باشد ، علامه ابن خلدون در كتاب تاريخ خود ازين كتاب بهرهء بسيار برده و اخبار بسيارى از آن روايت نموده است .
و در كتاب خطط المقريزى مطالب بسيارى از كتاب هروسيوس نقل شده و صاحب كتاب آن را : ( وصف الدول و الحروب ) ناميده است - ( بمقدمهء ناشر مراجعه شود ) :
( 5 ) - يرونم الترجمان : نامش سفرونيوس يوسبيوس ايرونيموس مىباشد وى يكى از مقدسين مسيحى و پيشواى اهل كلام و يكى از دانشمندان كنيسه لاتين و بهترين نويسندگان عصر خود بوده است .
او در يك خانواده مسيحى در ( ستريدونStridon) در دلماسيا بسال 331 . م يا ميانه سالهاى 340 - 350 . م ديده بجهان گشوده و در سال 420 م . در بيت لحم رخت بربسته و بنام « قديس ايرونيم »S'Jeromeشهرت يافته است .
مهمترين كارهاى ادبى او نگارش كتاب : قروانقه يا قرانقهChronica، مىباشد ، كه دربارهء يوسبيوس قيسرانى اسقف قيساريه نوشته شده ، و آن را از يونانى به زبان لاتين ترجمه كرده و مطالب بسيارى بر آن افزوده است ، اين كتاب بعدها يگانه منبع و مرجع حوادث تاريخى قديم گرديد . و در سال 1923 . م بوسيلهء : پاترينگهامFatheringhamطبع و نشر گرديد ، و پيش از اوقسيس مينىMigneدر مجموعه « الآباء اللاتين » -Patrologia Latinaج - 22 - ج - 23 بطبع و نشر آن اقدام نموده است .
و در مختصر تاريخ الدول - ابن العبرى مطالب متفرقهء از متن اصلى يونانى بلاواسطه نقل كرده است ، ابن العبرى آن را در اين كتاب « خرونيقون » ناميده و مؤلف آن را : اوسابيوس القيصرانى