داريم و در آن تراجم احوال اطباء مذكور است كتاب « الفهرست » 1 ابن النديم مىباشد وى اين كتاب را در حدود سال 377 ه تأليف نموده ، و درست در همين سال ابن جلجل كتاب حاضر را در اندلس تأليف كرده است ، مع الوصف « فهرست » ابن نديم نيز نخستين كتاب ازين نوع بشمار نمىرود ، زيرا ابن نديم پارهء از اطلاعات خود را دربارهء تراجم احوال اطبا ، و بويژه تراجم احوال پزشكان يونانى پيش از اسلام از كتاب : « تاريخ الاطباء و الحكماء » تأليف اسحاق بن حنين متوفى بسال 298 ه گرفته است .
اسحاق بن حنين در تاريخ « معارف اسلام » نخستين مورخ بشمار مىرود كه در موضوع تراجم احوال اطباء و حكما كتاب خاصى تأليف كرده است ، هرچند نبايد فراموش كرد كه بعضى از مورخان معاصر اسحاق بن حنين و يا نويسندگان و مؤلفانى كه اندكى پيش از او مىزيستهاند در تضاعيف تأليفات عمومى خود بطور جسته و گريخته مطالبى در تراجم و شرح احوال برخى اطباء و حكما آوردهاند ، چنان كه مثلا يعقوبى متوفى بسال 284 ه در كتاب تاريخ عمومى خود شمهء از تاريخ زندگانى و احوال و آثار اطباى يونان و روم را كه در قرون پيش از اسلام مىزيستهاند ذكر كرده است ، و يا مانند : كتاب « نوادر الفلاسفه » 2 حنين بن اسحاق ( متوفى بسال 260 ه ) كه مجموعه ايست از نوادر و حكايات و اقوال منسوب باطبا و فلاسفه ، و هرگز نمىتوان آن را بعنوان يك كتاب قابل استناد در تراجم احوال و تاريخ اطبا و فلاسفه بشمار آورد .
شرح
( 1 ) - يك نسخه مخطوطه از كتاب الفهرست ابن النديم به شماره 1135 در كتابخانه كپريلى در استانبول موجود مىباشد ، اين نسخه در سال 600 ه نوشته شده و فقط مشتمل بر چهار مقاله است ، و از هر جهت نسخه مستقلى بشمار مىرود ، مقالات اين نسخه مطابق مقالات هفتم تا دهم نسخه مشهوره و مطبوعه مىباشد ، گمان مىرود كه ابن نديم در آغاز كار كتاب الفهرست خود را درباره كتب يونانى - كه به زبان عربى ترجمه شده ، و اسامى مترجمان آنها - در چهار مقاله تأليف نموده ، و بعدها بنظرش رسيده است كه موضوع كتاب خود را درباره كليه علوم و فنون و مؤلفين و مترجمان عموميت دهد ، و مقالات يكم تا ششم را بر آن افزوده و كتاب در ده مقاله تمام شده است .
( 2 ) - « التراث اليونانى فى الحضارة الاسلامية » آثار يونان در تمدن اسلام ص 39