مادرزاد سفيد و پاك گشته است ، علاوه بر آنچه از انفاق و صرف اموال ، و به زحمت انداختن ابدان ، و مشقّات سفر ، و دورى از زن و فرزند و خويشان ، و منع كردن خود از لذتها ، و پيمودن راه بسيار در گرما و سرما على الدوام ، تا خود را به مقصود رساند با كمال خضوع و كوچكى و تواضع و تذلّل ؛ و اينكه در اين سفر براى همهء مردم اهل شرق و غرب منفعتهايى است ، چه از اهل خشكى باشد چه از اهل دريا و جزاير آن ، هر كس كه باشد به حج رفته است يا نه ، همگى از آن فايده مىبرند ، خواه تاجر ، خواه واردكننده ، خواه فروشنده ، خواه خريدار ، كاسب و زمينگير ، كرايه دهندهء مركب سوارى ، و بينوا همه و همه بهرهمند مىشوند ، و اهل بلاد مختلف در اجتماعاتى كه برايشان پيش مىآيد حوايج يكديگر را مىفهمند و در رفع آن يكديگر را يارى مىكنند . علاوه بر اينها در آن آموزش احكام دين است و اخبار پيشوايان دين را از ناحيهاى به ناحيهء ديگر مىبرند و ترويج دين مىكنند ، چنان كه خداوند تعالى فرموده است :
فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ
« 1 » . »
حج يك كنگرهء عمومى است كه اهدافى بىنهايت بزرگ و منافعى مهم دارد كه به خير عموم در عالم اسلامى برمىگردد و امام رضا عليه السلام به بعضى از آنها اشاره كرده است . و ما اگر بخواهيم نتايج حج و فوايد آن را بشماريم زمينه برايمان تنگ مىشود و اهم آن آگاهى و شناخت ملل اسلامى از يكديگر و اطلاع از نيازهاى يكديگر و اضافه بر آن از لحاظ اقتصادى و رفع احتياجات يكديگر است ، زيرا براى هر يك از كشورهاى اسلامى صناعات و پديدهها و كالاهايى است كه در جاى ديگر يافت نمىشود و به واسطهء حج ممكن است پيمانهاى بازرگانى و مبادلات تجارى بسته شود . و على اىّ حال
هامش
( 1 ) . توبه / 122 .