كار انجام مىدهد ولى نه از روى اجبار بلكه با اختيار تام ، مىسنجد و تصميم مىگيرد ولى نه با نيروى فكر ، تدبير مىكند ولى نه با حركت ، اراده مىكند ولى نه با آهنگ ، مشيّت و اراده دارد ولى نه با عزم و تصميم ، درك مىكند ولى نه با آلت و وسيلهء حس ، مىشنود و مىبيند ولى نه با گوش و چشم و يا وسيلهء ديگر .
( 1 ) زمان و مكان ندارد ، چرت و پينكى و خواب او را فرا نمىگيرد ، صفات مختلف او را محدود نمىسازد ، آلات و ادوات نيز او را مقيد و محدود نمىكند .
او قبل از زمان بوده است و قبل از عدم وجود داشته است و ازليتش از هر آغاز و ابتدايى فراتر بوده است . از خلقت حواس معلوم مىشود كه خود فاقد اين حواس مىباشد ، و از ايجاد عناصر معلوم مىشود كه عنصر ندارد ، و از آنچه كه بين اشياء ضديت برقرار كرده است دانسته مىشود كه خود ضد ندارد ، و با ايجاد مقارنه و هماهنگى بين امور دانسته مىشود كه قرين و هماورد ندارد . بين نور و ظلمت ، آشكارى و گنگى ، خشكى و ترى ، و سرما و گرما ضدّيت برقرار كرده است و امور نامساعد و دور از هم آنها را به دور هم جمع كرده و امور نزديك را از هم جدا ساخته است ، و پراكندگى اينها و اجتماع آنها دليلى است بر وجود پراكندهكننده و گردآورندهشان ، و اين آيهء شريفه اشاره به اين معنى دارد :
وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
« 1 » . پس بين قبل و بعد در اين مخلوق جدايى و فرق افكند تا همه بدانند او خود قبل و بعد ندارد ، و غرايز اين موجودات نشان مىدهد كه غريزه دهنده به آنان خود غريزه ندارد ، و تفاوت آنها دليلى است بر اينكه تفاوت دهنده به آنان نقصى ندارد و تفاوتى در ذاتش نيست ، و زماندار بودن آنان بيان كنندهء اين واقعيت است كه زمان دهنده به آنان فاقد زمان و فراتر از آن است و بعضى را از بعضى ديگر
هامش
( 1 ) ذاريات / 49 .