( 1 ) راجع به قساوت و بىرحمى كه عاملين خراج نسبت به مردم اعمال مىكردند ابو يوسف در نامهاى به هارون الرشيد نوشت : « من مطلع شدم كه در اطراف عامل يا والى گروهى هستند كه محترمند و بعضى از آنها هستند كه وسيلهاند و افراد خوب و صالحى نيستند كه بشود از آنها كمك خواست . او از آنها كمك مىگيرد و آنها را براى كارهايى به كار مىگيرد نه براى هتك حرمت و آبروى مردم ، اما آنها آنچه را كه به آنها دستور داده شده عمل نمىكنند و رفتارشان با مردم به عدل و انصاف نيست ، بلكه آنها روششان گرفتن شىء است ، از خراج باشد يا از مال رعيت . پس آنها تمام آن را مىگيرند به زور و ظلم و تعدى . » « 1 »
و بعد از اين اضافه مىكند : « به من خبر دادهاند كه آنها بدهكاران را در آفتاب نگه مىدارند ، و سخت آنها را مىزنند ، و آنها را از پا آويزان مىكنند ، و آنها را مىبندند به طورى كه مانع از نماز آنها مىشود . و اين كار خطاى بزرگى است نزد خدا ، و زشت است در اسلام . » « 2 »
و با اين قساوت و بىرحمى خراج را وصول كردن مخالف با اسلام است ، زيرا اسلام امر به رفق و مدارا با مردم كرده و قساوت با آنها را در اخذ خراج تحريم نموده است ، اما حكام عباسى از اين دستور الهى سرپيچى نموده و آن را كنار گذاشتند .
( 2 )
آنچه عباسيان از خود بر جا نهادند
خزينههاى حكام عباسى پر از اموالى بود كه از ملتهاى اسلامى به زور و عنف و قهر گرفته بودند . ذيلا ليست تركهاى كه بعضى از آنها از خود به جا
هامش
( 1 ) الخراج ، ص 116 .
( 2 ) همان مأخذ ، ص 118 .