( 1 )
3 . كوفه :
كوفه بعد از يثرب از اهميت بسزايى برخوردار بود . مسجد جامع اعظم ، مركزى عام براى تحقيقات اسلامى بود و بعلاوه در آنجا سمينارهايى كه صد طلبه در آن شركت داشتند برگزار مىشد كه زير نظر اساتيد متخصص در علوم اسلامى نظير فقه و تفسير و حديث و علوم عربى به تحقيق مىپرداختند .
مدرسهء كوفه مخصوصا مورد توجه علوم اهل بيت عليهم السلام بود . حسن بن على وشاء مىگويد : در مسجد كوفه نهصد شيخ را ديدم كه هر كدام مىگفتند :
جعفر بن محمد براى من نقل كرد . « 1 »
خانوادههاى مهم علمى از مسجد كوفه فارغ التحصيل شدند كه از جملهء آنان آل حيان تغلبى و آل اعين و بنو عطيه و بيت بنى دراج و غير آنها بودند . « 2 »
در كوفه مدرسهاى براى آموزش علم نحو ايجاد شد كه از اساتيد بارز آن ، كسائى بود كه رشيد او را براى تعليم فرزندانش امين و مأمون به كار گرفت . « 3 »
( 2 )
4 . بصره :
اما بصره از مراكز مهم براى علم نحو بود و نخستين كسى كه اين مدرسه را ايجاد كرد ابو الاسود دؤلى شاگرد امام امير المؤمنين عليه السلام بود . اين مؤسسه با مدرسهء كوفه مسابقه مىداد . نحويون بصره را اهل منطق مىگفتند تا از نحويون كوفه تميز داده شوند . از بزرگان اين مؤسسه سيبويهء فارسى مؤلف كتاب سيبويه در نحو است . اين كتاب از مفيدترين كتابهاى عربى و از بهترين آنها از لحاظ عمق و اصالت است كه آن را « دى بور » مىنامند . اگر ما به كتاب
هامش
( 1 ) حياة الامام موسى بن جعفر ، ج 1 ، ص 82 .
( 2 ) تاريخ الاسلام ، ج 2 ، ص 338 .
( 3 ) حياة الامام محمد الجواد ، ص 192 .