اراده نخواهد بود . گاهى علم ثابت است اگر چه معلوم به منزلهء بصر نيست .
ممكن است انسان بصير باشد اگر چه مبصر نباشد . و كارهاى علم ثابت است اگر چه معلوم نيست .
( 1 ) سليمان پاسخ داد : اراده ساخته شده است .
امام جملهء سليمان را تأييد نكرد و گفت : بنابراين اراده مخلوق است و مانند سمع و بصر نيست ، زيرا سمع و بصر مصنوعى نيست و اين مصنوعى است .
سليمان گفت : اراده يكى از صفات جاودان است .
امام در پاسخ گفت : بنابراين انسان هم بايد جاودان باشد زيرا صفاتش جاودانى است .
سليمان در صحبتش شروع به طفره رفتن كرد و گفت : نه ، زيرا او اين كار را انجام نمىدهد ( يعنى اراده ) .
( 2 ) در نتيجه امام براى اين كار از او انتقاد كرد و گفت : اى خراسانى ، چقدر خطاهاى تو زياد است ! آيا اشياء طبق ارادهء او نيستند ؟
سليمان در خطاى خود پافشارى كرد و گفت : نه .
امام در پاسخ او گفت : اگر اشياء بر طبق ارادهء او يا خواست او يا فرمان او يا فعل او نيستند ، پس چگونه هستند ؟ خدا بزرگتر از آن است ! سليمان گيج شده بود و نمىتوانست چيزى بگويد . پس امام به رد كردن حرفهاى بىاساس سليمان و تصوراتش ادامه داد و از او پرسيد : نمىخواهى به من بگويى دربارهء اين كلمات خداى سبحانه و تعالى كه مىفرمايد :
وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها
« 1 » ؟ آيا معنى آن اين نيست كه به اين وسيله ارادهء او حادث نمىشود ؟
هامش
( 1 ) اسراء / 16 .