عللى كه مأمون را وادار به بيعت با امام رضا عليه السّلام به ولايتعهدى كرده همين موضوع بوده است ، مأمون در نامهاش ، چنان كه گذشت مىگويد :
« اين اقدام ( بيعت با علىّ بن موسى عليه السّلام به ولايتعهدى ) را جز براى اين انجام ندادم ، كه پاسدار خون شما ، و نگهبان بقاى شما از طريق دوستى و مودّت ميان شما و آنان باشم ، و اين راهى است كه من براى حفظ حرمت خاندان ابى طالب در تقسيم غنائم از نظر هميارى و مواسات مىسپرم ، و اين اندكى از بهره آنهاست »
بنابراين مأمون با بيعت به ولايتعهدى امام عليه السّلام مىخواهد آتش فتنه علويان و پيروان آنها را خاموش ، و ريشه قيام و شورش را در نفوس آنان خشك گرداند ، و سايه خطر و زحمت آنان را ، از عبّاسيان و حكومت دور سازد . و عملا هم آنچه را خواسته بود واقع شد .
3 - ديگر از انگيزههاى مأمون ، در بيعت با امام رضا عليه السّلام به ولايتعهدى ، بيم دادن عبّاسيان و تنبيه آنان بود ، زيرا آنها پيمان ولايتعهدى مأمون را شكسته ، و ميثاق خود را به او نقض كرده بودند ، و مأمون با اين اقدام ، به آنان فهمانيد كه تمرّد و عصيان آنها و خلع او از ولايتعهدى ، ضررى به او نمىرساند ، و او را ناتوان نمىگرداند تا بر آنها چيره شود ، و از آنها انتقام گيرد ، و خلافت را از خاندان عبّاسى ، به دشمنان آنها كه علويانند منتقل سازد .
حالت بحرانى و جوّ متشنّج ميان مأمون و عبّاسيان در بغداد ، به صورتى درآمده بود ، كه رودرروى هم قرار گرفته و مبارزهطلبى مىكردند مأمون براى كوبيدن و جريحهدار كردن احساسات آنها ، چيزى در اختيار نداشت ، جز اين كه آنها را به انتقال خلافت از خاندان عبّاسى به علويان يعنى دشمنان آنها گوشمالى دهد ، و اين چيزى بود كه عبّاسيان همواره از آن بيمناك بودند .
هنگامى كه امين برادر خود مأمون را از ولايتعهدى خلع ، و از عبّاسيان خواست اقدام او را تأييد كنند ، همگى يك زبان امين را تأييد و پشتيبانى كردند ، و با اين عمل خود نزديك بود به حيات سياسى مأمون پايان دهند ، او هم براى رويارويى با آنها و در پاسخ مبارزهجويى و جنگطلبى آنان سلاحى برّندهتر از اين نيافت ، و آن را به كار گرفت .
الامام الرضا ( ع ) تاريخ و دراسة ( تحليلى از زندگانى امام رضا ع ) ( فارسي ) — صفحة 119
مساهمون: محمدجواد فضل الله
ص١١٩