786 809 م ) را - كه مىخواست « موطّا » را در كعبه بياويزد و مردم را به عمل كردن بر آن وادارد - نپذيرفت و گفت : چون ديدگاه ياران پيامبر - كه اينك در شهرها پراكندهاند - در فروع دين يكسان نيست و ديدگاه هر يك از آنان نيز براى خود آنان و پيروان آنان درست است ، همه را بر يك ديدگاه واداشتن درست و روا نيست . « 1 »
بارى تدوين و گردآورى حديث در قرن دوم هجرت انجام شد . به گزارش ابن حجر ، در شرح بخارى ، نخستين گردآورندگان ، ربيع بن صبيح ( د 160 ه . ) و سعيد بن ابى عروبه ( 156 ه . ) بودهاند و سپس بزرگانى از طبقهء سوم [ فقها و محدثان ] مانند مالك ( 93 - 179 ه . ) در مدينه ، عبدالملك بن جريح ( د 150 ه . ) در مكه ، اوزاعى ( د 156 يا 157 ه . ) در شام ، سفيان ثورى ( د 161 ه - . ) در كوفه ، حماد بن سلمة بن دينار ( د 167 ه . ) در بصره ، ليث بن سعد ( د 175 ه . ) در مصر ، هيثم ( د 188 ه . ) در واسط ، معمّر ( د 153 ه . ) در يمن ، ابن مبارك ( د 181 ه . ) در خراسان و جرير بن عبدالحميد ، در رى . البته مجموعههاى حديثى اينان - كه همه از علماى سدهء دوم هستند - به سخنان صحابه و فتواهاى تابعان آميخته بود . پس از اينان نيز كسان بسيار ديگرى آمدند و هر يك در امكان و توان علمى خويش مجموعههايى در حديث فراهم آوردند . « 2 »
به هر حال ، جملگى تقريبا بر اين باورند كه تدوين حديث به گونهء عمومى و رسمى ، در پايان سدهء نخست هجرى آغاز شد و هنوز سدهء سوم پايان نيافته بود كه همهء سنن در كتابهاى صحاح و سنن و مسانيد گردآورى گرديد . « 3 » البته به گونهء غير رسمى در همان قرن نخست نيز كسانى از صحابه و تابعين ، به ويژه پس از وفات پيامبر ( ص ) ، حديثهايى نوشته و گرد كرده بودند . « 4 »
گفتنى است كه مسلمانان ، با دقت تمام ، به تدوين حديث همت گماشتند ، به طورى كه
هامش
( 1 ) . احمد امين ، همان ، 221 - 222 ؛ حياة محمد ، 66 - 67 ؛ ابوريّه ، همان ، 298 ؛ ابن عبدالبر ، الانتقاء ، 41 ؛ مباحث فى تدوين السنة المطهرة ، 186 .
( 2 ) . احمد امين ، همان ، 222 ؛ سيوطى ، تاريخ الخلفاء ، 101 ؛ ابن تعزى بردى ، النجوم الزاهرة ، 1 / 351 ؛ دفاع عن الحديث ، 73 - 74 ؛ حاكم ، معرفة علوم الحديث ، ى - يا .
( 3 ) . « مسانيد » كتابهايى حديثى هستند كه در قرن دوم تأليف شدهاند و معروفترين آنها اينهايند ؛ مسند معمر بن راشد ( د 152 ه - . ) ؛ مسند طيالسى ( د 204 ه - . ) ؛ مسند حميدى ( د 219 ه - . ) ؛ مسند احمد بن حنبل ( 164 - 241 ه - . ) و مسند ديلمى و شافعى و . . . .
( 4 ) . دفاع عن الحديث ، 122 ؛ مفتاح السنة ، 18 .