پيامبرى برگزيد تا آيات خدا را بر آنان بخواند و پاكشان سازد و كتاب و حكمتشان آموزد ، اگر چه آنان پيشتر در گمراهى آشكارى بودند » « 1 » و « همانا كه تو [ مردم را ] به راه راست و درست رهبرى مىكنى » . « 2 »
از سوى ديگر ، خداوند در چندين جاى قرآن ، پيروى از پيامبر را بر مؤمنان واجب شمرده و گفته است : « آنچه را پيامبر به شما داد ، بپذيريد و از آنچه شما را بازداشت ، دست بداريد » « 3 » و « آنان كه فرمان پيامبر را گردن نمىگذارند ، بايد بيم اين داشته باشند كه فتنهاى بدانان رسد ، يا عذابى سخت گريبانشان گيرد » . « 4 » همانگونه كه پيروى از او را با پيروى از خويش هم سمت و سو دانسته و گفته است : « هر كه از پيامبر پيروى كند ، بىگمان از خدا پيروى كرده است » « 5 » ؛ « چون خدا و رسولش كارى را روا دارند ، هيچ مرد و زن مؤمنى را نمىرسد كه در كارشان خودسرى كنند ، و هر كه خدا و رسولش را نافرمانى كند ، سخت به گمراهى افتاده است » « 6 » .
بارى همانگونه كه امام احمد بن حنبل گفته است ، سنت ، قرآن را تفسير مىكند و آشكار مىسازد « 7 » ، و امام شافعى مىگويد : « خداوند در قرآن كريم مىفرمايد : نماز به پا داريد و زكات بدهيد » يا « حج و عمره براى خدا به پايان بريد » ، اما اين كه چگونه ، چند بار ، چند ركعت ، و در چه وقتهايى نماز بگزاريم يا اين كه چه زمان ، چگونه و از چه چيزهايى زكات بپردازيم يا حج و عمره را چگونه به جا آوريم ، و . . . همه و همه چيزهايى هستند كه خداوند آنها را از زبان پيامبرش توضيح داده است » . « 8 » از اينجاست كه حديث شريف نبوى ، دومين سرچشمهء دين اسلام شمرده مىشود . افزون بر اين ، براى شناخت تاريخ كهن عربى ، در روزگاران نزديك به اسلام ، پس از قرآن كريم ، حديث درستترين منبع تاريخى است .
اما گفتنى است كه حديث ، بر خلاف قرآن ، در روزگار پيامبر ( ص ) تدوين نشد ، تا آن كه مسلمانان در كنار قرآن كتاب ديگرى را همگون آن نگيرند ، نيز تا به پشتگرمى نوشتن ، از حفظ كردن و به خاطر سپردن حديث رو نگردانند . « 9 » از اينروست كه حديثهايى مىيابيم كه
هامش
( 1 ) . سورهء آل عمران ، آيهء 164 .
( 2 ) . سورهء شورى ، آيهء 52 .
( 3 ) . سورهء حشر ، آيهء 7 .
( 4 ) . سورهء نور ، آيهء 63 .
( 5 ) . سورهء نساء ، آيهء 80 .
( 6 ) . سورهء احزاب ، آيهء 36 .
( 7 ) . تفسير قرطبى ، 1 / 39 .
( 8 ) . محمد يوسف محمد ، « منزلة السنة من كتاب » ، 20 - 23 ، در كتاب محب الدين خطيب ، دفاع عن الحديث النبوى .
( 9 ) . ابن عبدالبر ، جامع بيان العلم و فضله ، 1 / 68 ؛ سنن دارمى ، 2 / 91 ؛ تذكرة الحفاظ ذهبى ، 1 / 3 - 5 ، گفتنى است