نبودى ، آنگاه كه قلم قرعه مىافكندند تا چه كسى مريم را سرپرستى كند ، و تو نزد آنان نبودى آنگاه كه با هم بگومگو مىكردند » . « 1 » نيز تنها قرآن كريم است كه از برگزيدگى و برترى مريم بر زنان جهان سخن گفته است : « آنگاه كه فرشتگان گفتند : اى مريم ، خداوند تو را برگزيده و پيراسته ساخته و بر زنان جهان برترى داده است » . « 2 »
و اما داستان يوسف را ، با اينكه در زنجيرهء تاريخى ميان ابراهيم و موسى جاى دارد ، از اينروى كه دربارهء آن بگومگوهاى فراوانى هست ، ترجيح داديم در پايان آوريم تا بتوانيم گستردهتر دربارهء آن سخن بگوييم . اين بگومگوها تا آنجاست كه « آلفرد گيوم » پنداشته كه اين داستان نه تنها نشان مىدهد كه محمد ( ص ) داستان نياكان نخستين را - آنگونه كه در سفر پيدايش تورات آمده - مىدانسته است ، بلكه دگرگونىهايى را كه بعدها از سوى يهوديان در اين داستان صورت گرفته نيز مىدانسته است ، دگرگونىهايى كه به هم آميختن سرچشمههاى سهگانهء يهوى ، الوهى و كهنوتى تورات پديد آمد « 3 » ، و داستانى پرداخته شد كه نشانگر هيچ يك از اين سرچشمههاى سهگانه نيست ، بلكه آميزهء شگفتى از همهء آنهاست . « 4 »
چنين مىنمايد كه براى نشان دادن ناروا بودن پندار « گيوم » و ديگر خاورپژوهان و نيز - متأسفانه - پارهاى از مسلمانان ، بهترين شيوه اين است كه داستان يوسف را در قرآن و تورات با يكديگر بسنجيم ، زيرا گرچه گزارش توراتى اين داستان همانندىهايى با گزارش قرآنى آن دارد « 5 » ، اما ناهمگونىها و ناسازىهاى بنيادينى نيز در ميان هست ، اينك چشمگيرترين اين ناسازىها :
1 . ويژگىهاى روانى - عاطفى ويژهاى كه تنها در گزارش قرآنى داستان ديده مىشود .
هامش
( 1 ) .« ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ »( سورهء آل عمران ، آيهء 44 ) .
( 2 ) .« وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ »( سورهء آل عمران ، آيهء 42 ) .
( 3 ) . مالك بن نبى ، الظاهرة القرآنية ، 251 ؛ نيز :Alfred Guillume , lslam ,1964 ،p. 61 .
( 4 ) . دربارهء مصادر تورات بنگريد به كتاب مؤلف اسرائيل ، 45 - 48 ؛ نيز حسن ظاظا ، الفكر الدينى الاسرائيلى ، 28 - 31 .
( 5 ) . داستان يوسف در قرآن در سورهاى ويژه آمده است ، سوره يوسف ، و در تورات بخشهاى 37 و 39 تا 50 سفر پيدايش .