به روز بيشتر برآمد ، تا آنجا كه پايگاه فرمانروايان كاخ غمدان شد . دگرگونى سرنوشت مآرب گرچه با رخدادهاى سياسى روزگار ، بىپيوند نبوده است ، اما بيش از هر چيز پىآمد شكستها و ويرانىهاى چند بارهء سد بوده است كه مردم را ناگزير مىساخته براى زنده ماندن به كوهها و تپهها پناه برند « 1 » و زمينهاى كشاورزى آسيب ديدهء خود را رها كنند و راهى سرزمينهاى ديگر شوند . هر چند در سنگنوشتهء 554 گلازر كه از اين رويدادها سخن گفته ، نام قبيلههايى كه از ترس مردن از « رحبتن » - كه سد در آنجا آسيب ديده بود - گريختند ، ياد نشده ، اما از آن برمىآيد كه قبيلههايى كه در آنجا مىزيستند ، از پى شكست سد به اين سو و آن سو پراكنده گشتند و اين خود مىتواند گواهى باشد بر اين كه گزارشهاى بسيارى كه مورّخان از ويرانى سد مآرب و پراكندگى سبائيان به دست دادهاند ، بدون ريشه نيست . گرچه در آن گزارشها گزافه ( مبالغه ) و خيال بر حقيقت و تاريخ مىچربد .
در سنگنوشتههاى 618 گلازر و 541
CIH
از روزگار ابرههء حبشى نيز آمده است كه سد مآرب دو بار ترميم و بازسازى شده است « 2 » ، يك بار در ماه « ذوالمدرح » از سال 657 حميرى ( 542 ميلادى ) و بار دوم در ماه « ذو معان » از سال 658 حميرى ( 543 ميلادى « 3 » ) . ابرهه در آن سنگنوشته ، سخن خويش را چنين مىآغازد : « به قوت و جلال و رحمت رحمان ، مسيح و روح القدس ، اين سطرها نوشته مىشود كه ابرهه نمايندهء پادشاه جعفريان « رمخر زبيمان » ، پادشاه سبأ و ذوريدان و حضرموت و عربهاى سرزمينهاى پست و بلند است « 4 » » . اين كتيبه ، سپس از شورشى سخن مىگويد كه « يزيد بن كبشه » آن را رهبرى مىكرد ، و او كسى بود كه ابرهه به نمايندگى خود ، به قبيلهء كنده فرستاده بود . به زودى « معدى كرب » پسر « سميفع اشوع » و برخى از بزرگان يمن به يزيد بن كبشهء شورشى پيوستند و شورش در بسيارى از بخشهاى يمن گسترده شد ، تا آنجا كه به حضرموت و حريب و ذوجدن و حياب نيز رسيد ، اما ابرهه با
هامش
( 1 ) .Le Museon ,1964 ، 3 - 4 ،p. 493 .
( 2 ) . جواد على ، 3 / 483 - 484 ؛ نيز :E . Glaser , op - cit , p .390 ؛A . J . Derwes , Inscriptions de L'Ethiopie Antique ,1961 ، 65 ، 1962 ، 71 ؛F .Altheim and R . Stiehl , op - cit , p .587 ؛Le Museon ,1953 ، 66 ،p .340 ؛A . F . L . Beeston ,"Problems of Sabaean Chronology" ،in BASOR ,16 ، 1954 ؛Handbuch , p .106 ؛A . Sprenger , op - cit , p .31 - 126 ؛Rychmans ,506 .
( 3 ) . جواد على ، 3 / 484 .
( 4 ) . جواد على ، 3 / 484 ؛ نيز :E . Glaser , op - cit , p .421 .