اين سنگنوشتهها و سنگنگارهها ، همه نشانگر گوشههايى از زندگى پايدار ثموديان در طول سدهها مىباشند . چنان كه در سنگنگارهاى تصويرى از شخم زدن زمين را مىبينيم ، چيزى كه بسيارى از سنگنوشتهها نيز از آن سخن گفتهاند . براى نمونه در پارهاى از آنها ، كسانى « اكّار » يعنى كشاورز ناميده شدهاند . در برخى از آنها نيز واژهء « عيّان » به معنى گاوآهن شخمزنى به كار رفته است و اين واژهها نشانگر رواج كشاورزى ميان آنان است . افزون بر اين ، كاربرد واژهء « رال » ( حبوبات ) ، در پارهاى از آنها و واژهء « زرأ » ( بذر ، دانه ) ، در پارهاى ديگر ، نشان مىدهد كه كاشتن دانهها و حبوباتى چون گندم ، جو و . . . در ميان آنان رواج داشته است . « 1 » چنان كه از كاربرد واژهء « عناب » ( انگور فروش ) در برخى از آنها ، برمىآيد كه آنان كشت انگور را نيز مىشناختهاند ، و بر همين پايه مىتوان گفت سخن آنان كه گفتهاند كشت انگور تا سدهء چهارم ميلادى در سرزمينهاى عرب شناخته نبوده است ، نمىتواند درست باشد . « 2 » نيز تصوير درخت خرما بر بسيارى از سنگنگارهها مىتواند نشان دهد كه خرما ، خوراك اصلى ثموديان بوده است . « 3 » و درخت خرما نيز شهبانوى همهء گياهان در شبه جزيرهء عربستان است و هر چند در اين روزگاران ارزش خرما كاهش يافته است ، نبايد از ياد ببريم كه خرما در ميان عربها ، هم خوراك بوده است ، هم درمان بسيارى از بيمارىها و هم مايه و مادهاى براى فراهم ساختن شيره و شربت و شراب « 4 » ، و از اين بالاتر ، شيوهاى و راه چارهاى بوده است ، براى از ميان بردن پارهاى از دشوارىهايى كه كشاورزى بدانها دچار مىشده است . بدينگونه كه چون گرماى بسيار ، و تندى آفتاب از يك سو و خشكى زمين از سوى ديگر زمينه مىشد تا زمينهاى كشاورزى شوره برآورد و نمك سود گردد و مواد درونى مفيد آن رو به نابودى گذارد ، كشتزارها را در سايهء درختان خرما پناه مىدادند . « 5 » به هر روى اين ملكهء درختان عربى ، خود اصالت عربى ندارد و از سوى شمال از بابل به سرزمينهاى عرب
هامش
J . Ryckmans ,"Graffites Thamoudeens du Yamen Septentrional", Le Moseon ,72 ، 1959 ،pp.
177 - 189 ؛J . B . Philby , Sheba's Daughters , London ,1939 ،p. 441 ؛A . Van den Branden , Les Textes Thamoudeennes de Philby , Lourain ,1959 .
( 1 ) . خالد دسوقى ، همان ، 291 ؛ نيز :Van den Branden , Les Inscription Thamoudeennes , p .590 .
( 2 ) . خالد دسوقى ، همان ، 291 ؛ فيليپ حتّى ، همان ، 23 .
( 3 ) . همان ، 22 - 23 .
( 4 ) . جواد على ، 1 / 207 .
( 5 ) . جمال حمدان ، انماط من البيئات ، 95 - 96 .