و نبطيان كه در توانايى و تمدن و تجارت ، بسى از ثمودىها پيشتر بودند ، چشم داشته است و اين اگر گوياى چيزى باشد ، گوياى همآهنگى بسيار و استوار و آشكار ميان قرآن كريم و دادههاى سنگنوشتهها خواهد بود . « 1 » اگر چه من خود ، بيشتر مىپسندم كه فراوانى يادكرد قرآن كريم از ثموديان را نه از آنجا بدانم كه آنان ساكنان اصلى بخشهاى شمالى سرزمين عرب بودهاند ، بلكه چون زمينههاى پندپذيرى و عبرتگيرى در داستان آنان بسار بوده است . آنان كه خداوند بزرگ ، پيامبرى بزرگوار چون صالح ( ع ) را براى راهنمايى از ميانشان برگزيد و از آنان جز اندكى انگشتشمار كسى به او نگرويد و ناسپاسى و ستيز و سركشى ، سرانجام به كيفرى كوبنده دچارشان ساخت . خداوند از اين مردم با چنين سيره و سرنوشتى فراوان ياد كرد تا ديگران را پند و عبرتى باشد . دليل آشكار و استوار اين سخن من همين است كه ثموديان چنان كه در سخن خود استاد شرف الدين نيز آمده است در توان و تمدّن و حتى در تجارت به پاى ديگر مردم اين سرزمين نمىرسيدند . ديگر اينكه ثموديان - چنان كه پيشتر نيز ياد كرديم - در هيچ روزگارى نتوانستند دولتى - به معنى سياسى و تمدنى آن - سامان دهند ، حتى به دلايلى هيچگاه نتوانستند كارگردانى و ادارهء مناطق زير نفوذ خويش را در دست داشته باشند .
به هر حال ، سنگنوشتههاى ثمودى بسيارى از شمال شبه جزيرهء در تبوك ، تيماء ، علاء ، مدائن صالح ، لقط ، كوه مرير ، مدينه ، وادى أب - در هفتاد كيلومترى مدينه - ، مكه ، طائف ، بلندىهاى زلاله - در راه ميان مكه و طائف - ، وجه - در كرانههاى حجازى شمال درياى سرخ « 2 » نيز از ميانههاى آن ( در حائل ، سدير ، قصيم و فارينا در كنارههاى رياض ) « 3 » ، نيز از جنوب آن ( در يمن ، نزديكىهاى عدن ، ناحيهء معقاب در كوه خليل راه نجور - ميان حضرموت و مكه - و شواديف در يمن جنوبى ) به دست آمده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . احمد حسين شرف الدينى ، اللغة العربية فى عصور ما قبل الاسلام ، 16 .
( 2 ) . جواد على ، 1 / 329 ؛ خالد دسوقى ، همان ، 274 - 275 ؛ نيز :A . Musil , Northern Nejd , p .104 ؛Jausen Savegnac , op - cit ,1 - 4 ؛H . Grimme , Entzifferung Thamudenischer Inschriften ,1904 .
( 3 ) .C . Huber , Inscriptions Recueillies dans l'Arabie Central ,1878 - 1882 ؛Bull . Soc . Georg , 5 , pp .289 - 303 .
( 4 ) . خليل يحيى نامى ، نشر نقوش سامية من جنوب بلاد العرب و شرحها ، قاهره 1943 ، ص 109 ؛ جواد على ، 1 / 329 ؛ نيز :