2 . اينكه اگر درهها و وادىهاى شمال حجاز را بررسى كنيم ، خواهيم ديد كه اينك يكى از آنها « وادى ارم » ناميده مىشود . كندوكاوهاى باستانشناسانه نيز جايى را در جنوب اردن به نام « ارم » نشان داده است . « 1 »
3 . همراه بودن نام عاديان با نام ثموديان ، ثموديانى كه به گفتهء قرآن در وادى ( سرزمين ) خويش از سنگ و صخره ، خانه تراشيده بودند : « جابوا الصّخر بالواد » « 2 » و اين وادى چنان كه برخى از مفسران گفتهاند گويا « وادى القرى » باشد . « 3 » يعنى يكى از درههاى سلسله كوههاى « حسمى » كه يكى از كوههايش « ارم » نام داشته - همان كه امروزه « رمّ » گفته مىشود - و مرز شمالى حجاز است و آب بسيار دارد . « 4 » افزون بر اين ياقوت از كوهى با نام « حبش ارم » - كه در كنار « أجأ » ، يكى از دو كوه طىء ، جا داشت ياد كرده و گفته است كه بالاى آن كوه ، نرم و هموار بوده است و شتران در آن مىچريدهاند و بر بلندىهاى آن ، خانههاى عاد و ارم جاى داشته است ، با صورتها و پيكرههايى تراشيده از سنگ . « 5 » اگر چه در اين سخن ياقوت « عاد » و « ارم » ، با حرف واوى در ميان ، دو قوم شمرده شدهاند ، اما دور نيست اگر بگوييم نخست « عاد ارم » بوده ( بى واو ) و نسخهنويسان واوى بر آن افزودهاند . « 6 »
4 . بودن نامهاى جايگاههاى ديگرى كه در آنها نقشها ، پيكرهها و سنگنوشتههايى يافت شده است و در كتابهاى عربى جايگاه عاديان شمرده شدهاند . « 7 »
5 . كندوكاوهاى « هرتسفلد » در كوه « رمّ » در 25 ميلى شرق عقبه - نيز كندوكاوهاى « ساوينياك » و اكتشافهاى « گليدن » - آشكار مىكند كه اين همان « ارم » است كه نامش در قرآن كريم آمده و پيش از اسلام دچار ويرانى گشته است . و هنگام پيدايى اسلام چيزى از آن نمانده بوده است . جز چشمهء آبى كه بازرگانان و كاروانيان « شام ، مصر و حجاز » در كنار آن فرود مىآمدهاند . « 8 » نيز از يك يادداشت متعلق به « ابوشامه » كه در روزگارى كه صليبيان
هامش
( 1 ) . عبدالرحمان انصارى ، همان ، 88 .
( 2 ) . سورهء فجر ، آيهء 9 .
( 3 ) . ابن كثير ، 1 / 130 ؛ ابوالفداء ، 1 / 12 ؛ ابو عبيد بكرى ، 2 / 426 ؛ تاريخ طبرى ، 1 / 226 - 227 ؛ ابن اثير ، 1 / 89 ؛ ياقوت ، 2 / 221 ؛ ابن قتيبه ، المعارف ، 14 ؛ ديار بكرى ، تاريخ الخميس ، 84 ؛ آلوسى ، روح المعانى ، 8 / 162 ، 14 / 76 .
( 4 ) . الويس موسيل ، شمال الحجاز ، 57 ، 130 .
( 5 ) . ياقوت ، 2 / 141 .
( 6 ) . جواد على ، 1 / 306 .
( 7 ) . همو ، 1 / 306 .
( 8 ) . همو ، 1 / 306 ؛ نيز :Revue Biblique , XLI ,1932 ،p. 581 ،XLII ,1933 ،P. 405 ،XLIII ,1934 ،P. 572 .