4 . جايگاه عاديان
مورخان مسلمان بر پايهء اين آيهء قرآن : « برادر عاديان ( هود ) را ياد كن كه در احقاف قوم خويش را زنهار داد » « 1 » سرزمين عاديان را در احقاف ، در شمال شرقى حضرموت در جنوب « ربع الخالى » دانستهاند . « 2 » احقاف جمع حقف است و حقف چنان كه در قاموس آمده به معنى پشتههاى خميدهء شن است و يا به معنى تودههاى شنى - گرد يا دراز - برآمده ؛ اما سخن اين است كه اينگونه مناطق كويرى و شنزار ويژهء جنوب شبه جزيره نيست و در بسيارى از جاهاى آن يافت مىشود ، بلكه مىتوان گفت بيشتر شبه جزيره كويرى و شنزار است . « 3 » و قرآن كريم نيز جايگاه احقاف را در شبه جزيره نشان نداده است . اين مفسران قرآناند كه جاى آن را - چنان كه گفتيم - ناحيهء « شحر » در جنوب غربى « ربع الخالى » در حضرموت يمن دانستهاند و گفتهاند : خانههاى عاديان در اين شنزار جاى داشته است . « 4 »
برخى پيشتر رفته ، نه تنها سرزمين آنان را از عمان تا حضرموت و همهء يمن گسترش دادهاند كه گفتهاند آنان از اين رو كه بسيار توانا بودند در همهء زمين پراكنده شدند و همه جا را زيردست خود ساختند . « 5 » اما امروزيان ، بر ايناند كه عاديان در شمال جزيرهء عربستان - و نه در جنوب آن - جاى داشتهاند و چه بسا منطقهء دور و درازى از « حسمى » در سينا تا « أجأ » و « سلمى » در منطقهء قبيلهء « شمر » زير پوشش آنان بوده است . « 6 » اينك استوارترين نشانهها و پشتوانههاى اين راى و رويكرد :
1 . اين سخن پيش گفتهء « فورستر » كه : كسانى را كه بطلميوس
Oaditae
ناميده بود ، در شمال غربى جزيرهء عربى و شايد در كنار چاه « ارم » در « حسمى » زندگى مىكردهاند . « 7 »
هامش
( 1 ) .« وَ اذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ »( سورهء احقاف ، آيهء 21 .
( 2 ) . ابوالفدا ، 1 / 97 ؛ ابن كثير ، 1 / 120 ؛ ياقوت ، 1 / 115 - 116 ؛ مروج الذهب ، 2 / 12 ؛ ابن اثير ، 1 / 85 ؛ ابن خلدون ، 2 / 19 .
( 3 ) . عبدالرحمان انصارى ، همان ، 88 ؛ نيز : قاموس ، 3 / 129 .
( 4 ) . عمر فروخ ، تاريخ الجاهلية ، 28 ؛ ياقوت ، 1 / 115 - 116 ، 5 / 442 ؛ قلقشندى ، نهاية الارب فى معرفة انساب العرب ، 328 ؛ المعارف ، 14 ؛ ابو عبيد بكرى ، 1 / 119 - 120 ؛ بسنجيد با : قسطلانى ، 5 / 333 كه سرزمين عاديان را حضرموت اقيانوس هند گفته است ؛ نيز بنگريد به : المنار ، 8 / 495 - 496 كه گفته : عاديان ميان شام و يمن بودهاند ؛ نيز بنگريد به روح المعانى ، 30 / 123 و ابن مدنى ، العرب فى احقاب التاريخ ، 3 / 128 كه معينيان را قوم عاد شمرده است .
( 5 ) . تفسير طبرى ، 12 / 507 ؛ تفسير المنار ، 8 / 495 .
( 6 ) . عبدالرحمان انصارى ، همان ، 88 .
( 7 ) .C . Forster , op - cit , p .23 .