اسب و در حال جايزه دادن به مردم ، و تصويرهايى از فرزندان آنان تا « قصى بن كلاب » ، نزديك شصت تصوير و هر تصوير همراه با الههاى و توضيح چگونگى عبادت آن الهه و كارهاى بزرگ او . « 1 » حتى كسانى گفتهاند كه تصويرهايى از مسيح و مريم نيز بر ديوارههاى كعبه بوده است . « 2 » و اگر اين درست باشد ناگزير بايد كار مسيحيان روم باشد . البته دكتر جواد على از اين رو كه ميان پيامبران و بتپرستيى پيوندى نيست ، نمىخواهد داستان تصوير پيامبران در كعبه را بپذيرد و مىگويد : شرك را با مريم و مسيح و ديگر پيامبران چه كار تا تصوير آنان را بر ديوارهاى كعبه نقش زنند يا بياويزند . « 3 » در پاسخ ، به باور من تصويرهاى پيامبران را مىتوان دو گونه دانست : نخست تصوير ابراهيم و اسماعيل كه نياى عربها و سازندگان كعبهاند و از اين رو نقش زدن تصوير آنان بر ديوارهاى كعبه - كه انباشته از بتها نيز هست - از سوى قريشيان تا آنگاه كه آن دو را نياى خويش و سازندگان خانه مىدانند ، چيزى شگفت و باور نكردنى نيست ؛ و دوم تصوير مسيح و مريم . به پندار من ، بودن تصوير مسيح و مريم در كعبه مىتواند از اين رو باشد كه قريشيان كعبه را خانهء همهء مردم مىدانستند و از اينرو اجازه مىدادند تا همگان به طواف آن بيايند و پيكره يا تصوير معبود خويش را در آن جاى دهند . بر اين بايد افزود سخن پارهاى از گزارشگران را كه گفتهاند : « با قوم » رومى در طرح و ساخت كعبه دست داشته است ، اگر چنين باشد ، هيچ دور نيست او - كه يك مسيحى است - به تنهايى يا با يارى مسيحيان ديگرى از روم كه با او بودند ، آن تصويرها را نقش كرده باشند و از قريشيان نيز مخالفتى نديده باشند . از اين رو كه آنان خانه را خانهء خدا و مردم مىدانستند و بر اين بودند كه هر كس مىتواند در آنجا معبودان خويش را عبادت كند . « 4 »
به هر رو ، كعبه تا سال هشتم هجرى به همينگونه [ جايگاه بتان ] باقى ماند . در اين سال بود كه خداوند پيامبر ( ص ) و مؤمنان را به فتح مكه و شكستن بتها توفيق بخشيد . « 5 » در روايات آمده است كه پيامبر ( ص ) در كعبه تصويرى از ابراهيم را ديد كه با تير قرعه مىافكند ،
هامش
( 1 ) . مروج الذهب ، 2 / 272 ؛ ازرقى ، 1 / 165 - 169 .
( 2 ) . جواد على ، 6 / 435 - 436 ؛ ازرقى ، 1 / 165 - 168 .
( 3 ) . جواد على ، 6 / 438 - 439 .
( 4 ) . جواد على ، 6 / 439 .
( 5 ) . دربارهء فتح مكه ( رمضان سال 8 ه - . دسامبر سال 630 م ) بنگريد به : ابن اثير ، 2 / 239 - 255 ؛ تاريخ طبرى ، 3 / 38 - 62 ؛ ابن خلدون ، 2 / 41 - 45 ؛ ابن هشام ، 1 / 802 ، 814 - 822 ؛ حياة محمد ، 416 - 431 ؛ عبدالمنعم ماجد ، همان ، 122 - 123 ؛ الانبياء فى القرآن الكريم ، 322 - 324 .