ترس و ترديد جلودارم بود ، تا سرانجام از يك سوى به اين نتيجه رسيدم كه اينگونه ترس و ترديدها ، براى پژوهشهاى علمى ، جز زيان و خسارت ، پىآمد ديگرى ندارد ، و از سوى ديگر به خود گفتم ، من در اين راه تنها گامهاى نخست را بر مىدارم و راه را باز مىگشايم ، و بر من چيزى جز اين نيست كه نخستين خشتهاى اين بناى سرافراز را پى ريزم و راه را باز كنم تا پس از من پژوهشگران ديگر بيايند و گامهايى استوارترى بردارند و بر آن خشتهاى آغازين ، خشتهاى ديگرى بيفزايند و پايههاى اين بنا را بالا برند ، تا سرانجام با گذشت زمان و كوشش پژوهشگران ، بررسىهاى تاريخى قرآن نيز كاخى شود استوار و آسمانساى ، همانگونه كه ديگر پژوهش قرآنى ، همچون لغت و ادب و فقه و . . . نيز نه به دست يك كس ، كه به دست چندين نسل از پژوهشگران پيشين كاخهايى شدند استوار و سرافراز . كه قرآن كريم همانگونه كه تاكنون بوده همواره و تا هميشه نيز اينگونه خواهد بود : « سفرهاى گسترده و رنگين كه هرگز پژوهشگران و دانشيان از آن سيرايى نخواهند داشت ، و پارسايان و پرواپيشگان از آن دل زده نخواهند شد ، هر چه دست به دست شود كهنه و فرسوده نخواهد گشت و شگفتىها و دلپذيرىهايش كاستى نخواهد گرفت » . « 1 »
از خداوند بزرگ - كه توفيق و كارسازى از اوست و تكيهء توكلّم بر اوست و بازگشتم به سوى اوست - مىخواهم چنان كند كه اين پژوهش ، خرسندىهايى را از پى داشته باشد .
« و ما توفيقى الّا بالله عليه توكلت و إليه انيب » دكتر محمّد بيّومى مهران استاد تاريخ مصر و شرق كهن و مدير گروه بخش تاريخ و آثار مصرى و اسلامى دانشكدهء ادبيات دانشگاه اسكندريه
هامش
( 1 ) . « لا يشبع منه العلماء و لا يملّه الاتقياء و لا يخلق على كثرة الرّد و لا تنقفى عجائبه . »