گزارش انجيل [ مقصود مؤلف عهد جديد است ] است : « ابراهيم را دو پسر بود : يكى از كنيز و ديگرى از آزاد ، ليكن پسر كنيز به حسب جسم تولد يافت و پسر آزاد بر حسب وعده « 1 » » و اين نيز به نوبهء خود تكرارى از گزارش تورات « 2 » است كه ما پيش از اين در ردّ و نقد آن سخن گفتهايم ، و اينك بر آن مىافزاييم كه هاجر ، مادر اسماعيل ، را كنيز سارا دانستن چيزى است كه به بازنگرى نياز دارد و ما پيشتر در كتابمان اسرائيل در اين باره گفتگو كردهايم و پنداشتهايم كه به گمان بسيار ، هاجر بايد دختر يكى از پيشوايان دينى مصر باشد ، زيرا چنين مىنمايد كه ابراهيم با اين گروه بيش از ديگران پيوند و پيوستگى داشته است . « 3 »
6 . در اين باره مفسران مسيحى تورات ، كوشيدهاند تا داستان را به رنگ مسيحى درآورند ، زيرا مسيحيان به فتواى پدران كليسا و فقيهان خويش ، چند زنى را حرام مىدانند ، از اين رو براى پاك شمردن ابراهيم از چندزنى ، هاجر را كنيز و ساره را تنها زن ابراهيم شمرده ، و فراموش كردهاند كه بنياد خانواده در بنىاسرائيل بر چندزنى استوار بوده است و هر چند زن از حقوق يكسانى برخوردار بودهاند . اگرچه شمارشان نسبت به توانايىهاى مالى و اجتماعى مرد كم و بيش بوده است ، البته عالمان تلمود شمار زنان فرمانروايان را به 12 و زنان ديگر مردان را به 4 محدود كرده بودند و قانون ويژهء فرمانروايان نيز آنان را از زيادهروى در زن گرفتن باز مىداشت و مىگفت : « فرمانروا زنان بسيار نگيرد ، مبادا دلش كژ شود « 4 » » . گرچه پارهاى از آنها از اين حق خود سوء استفاده نموده و در اين كار زيادهروىها كردند ، مثلا : « جدعون 70 پسر از پشت خويش داشت ، زيرا زنان بسيار داشت « 5 » » . نيز داوود به جز كنيزكان و متعگان ، زنان بسيار داشت « 6 » ؛ « رحبعام » 18 زن داشت و 60 كنيز متعه ، كه براى او 28 پسر و 60 دختر آورده
هامش
( 1 ) . رساله به غلاطيان ، 4 : 22 - 23 .
( 2 ) . سفر پيدايش ، 16 : 1 - 9 .
( 3 ) . بنگريد به كتاب مؤلف اسرائيل ، 210 - 213 . البته در اين باره نظرهاى ديگرى نيز هست . از جمله اينكه هاجر شاهزادهاى مصرى بود كه به دست عمالقه اسير و سپس به ابراهيم پيشكش شده بود ؛ يا اين كه خواهر زن فرعون بود ؛ يا اين كه دختر يكى از پادشاهان مصر بود . بنگريد به : حبيب سعيد ، المدخل الى الكتاب المقدس ، 82 ؛ ف . ب . ماير ، همان ، 136 ، 236 ؛ عبدالحميد سحار ، بنواسماعيل ، 93 ؛ عبدالحميد واكد ، نهاية اسرائيل ، 88 ؛ فاسى ، شفاء الغرام ، 15 ؛ دياربكرى ، تاريخ الخميس ، 165 ؛ ياقوت ، معجم البلدان ، 1 / 249 ، نيز :Cook , op - cit , p .369 .S . A .( 4 ) . سفر تثنيه ، 17 / 17 ، نيز فواد حسنين ، اسرائيل عبر التاريخ ، 1 / 99 .
( 5 ) . سفر داوران ، 8 : 30 .
( 6 ) . سفر صموئيل اول ، 25 : 39 ، 43 ، 28 : 27 ؛ صموئيل دوم ، 3 : 3 - 4 ؛ 5 : 13 .