5 . پارهاى از گزارشهاى اسلامى از زبان كعب الاحبار بيانگر اينكه : پسرى كه ابراهيم به قربان كردنش فرمان يافته بود ، اسحاق بوده است . « 1 »
حال اگر بخواهيم با دلايل يهوديان و مسيحيان بحث و جدل كنيم بايد نكات زير را مدنظر قرار دهيم :
1 . در گزارش تورات ، ذبيح ، يگانه پسر ابراهيم شمرده شده است ، چيزى كه به هيچ رو جز بر اسماعيل تا چهارده سالگى او راست نمىآيد ، يعنى مدتى كه پيش از تولد اسحاق بوده ؛ و جداى از اين ، هيچ زمانى اسحاق ، يگانه پسر ابراهيم نبوده است . زيرا اسماعيل بىگمان تا پايان زندگى ابراهيم زنده بوده و سپس به يارى اسحاق ، پدر را در غار « مكفيله » دفن كرده است ، چنان كه متن تورات گوياست . « 2 » بنابراين ، با بودن اسماعيل ، هرگز اسحاق يگانه پسر نبوده ، اما اسماعيل پيش از زاده شدن اسحاق چندين سال يگانه پسر بوده است . به اين رو به كارگيرى نام اسحاق ، در اين گزارهء تورات : « پسر يگانهء خود ، اسحاق را كه او را دوست مىدارى بردار . . . « 3 » » بىگمان افزوده و بىپايه است ، زيرا كه اسحاق نه يگانه پسر بود و نه نخستين پسر . يگانه و نخستين پسر ، كسى جز اسماعيل نيست . و شايد آنچه يهوديان را واداشته تا « اسحاق » را به گزارهء ياد شدهء تورات بيفزايند ، حسادت به عربها بوده و نيز اينكه مىخواستهاند اسحاق ، پدر خودشان ، كسى باشد كه در كودكى با ايثارى شگفت و شكوهمند در راه اطاعت خدا ، دل بر قربان شدن گذارده بوده است . گذشته از اينها ، گزارش ياد شده با ديگر گزارشهاى خود تورات ناسازگار است .
2 . گزارش انجيل در « رساله به عبرانيان » پاسخ و راهحلى است از سوى فقيهان و دينپژوهان مسيحى ، براى رهايى از مشكل و مسألهاى كه پيش روى آنان بوده است : اين مشكل كه چگونه خداوند به ابراهيم فرمان داد تا پسرش اسحاق را قربانى كند ، با اينكه پيشتر - به گزارش تورات - به او وعده داده بود كه نژاد برتر و برگزيده را از همان پسر بيرون خواهد آورد : « [ به او گفته شده بود كه ] نسل تو به اسحاق خوانده خواهد شد « 4 » » . زيرا اگر اسحاق هنگام قربانى شدن ، مردى مىبود و خود پسرى مىداشت كه نژاد گزيده از او بيرون آيد ، مشكل نبود ،
هامش
( 1 ) . تاريخ طبرى ، 1 / 265 ؛ ابن كثير ، 1 / 159 - 160 ؛ ابن اثير ، 1 / 109 ؛ تفسير بيضاوى ، 2 / 297 ؛ تفسير طبرى ، 23 / 77 - 83 ؛ تفسير قرطبى ، 15 / 101 .
( 2 ) . سفر پيدايش ، 25 : 9 .
( 3 ) . همان ، 22 : 2 .
( 4 ) . سفر پيدايش ، 21 / 12 ؛ رساله به عبرانيان ، 11 : 18 .