در اينجا اين پرسش پيش مىآيد كه قربانى كدام يك از دو پسر ابراهيم است ، اسماعيل يا اسحاق ؟ پرسشى كه از ديرباز تاكنون بر سر پاسخ آن ، بيان مسلمانان از يك سو و يهوديان نصارا از سوى ديگر ، بگومگوها و ناهمرايىها بوده است ، افزون بر اينكه ، داستان ذبيح نزد يهوديان از گونهاى ديگر است . و ما اينك مىكوشيم تا ديدگاههاى گوناگون را در اين باره به پژوهش گذاريم :
الف : ديدگاه يهوديان و مسيحيان
يهوديان و مسيحيان با مسلمانان دربارهء نام ذبيح همراى نيستند ، مسلمانان او را اسماعيل مىدانند و يهوديان و مسيحيان اسحاق . افزون بر اين ، داستان ذبيح در تاريخ يهوديان جايگاهى دارد ديگرگونه با جايگاه آن نزد مسلمانان ، و آن كه تاريخ يهوديان را مىخواند ، مىبيند كه اين ديگرگونگى و اختلاف بسى فراتر است از اختلاف در يك رويداد تاريخى ، كه ذبيح كدام يك از دو پسر ابراهيم بوده است ، اسماعيل يا اسحاق ؟ زيرا ريشهء اختلاف به چيزى ديگر برمىگردد ، به چيزى كه گزينش « نژاد برتر موعود » - از ديد آنان - بدان وابسته است ، نيز به تحريفها و دستكارىهايى در زندگى ابراهيم ، تا او را به زاد و رود اسحاق بپيوندد و از زاد و رود اسماعيل ببرد . به ديگر سخن : پذيرش و نگهداشت بخشهايى از زندگى ابراهيم كه به بنىاسرائيل - يعنى فرزندان اسحاق - وابسته است ، و پاك كردن و از ميان بردن آن بخشها كه به عربها - فرزندان اسماعيل - پيوند داشته است . آغاز اين اختلاف نيز به روزگارانى بسيار كهن باز مىگردد . به روزگارانى كه هنوز نسخههاى تورات در بابل - هنگام اسيرگيرى بابليان در سدهء ششم پيش از ميلاد - تدوين نشده بود . و پيداست كه اين اختلاف و درگيرى در آغاز بر سر عقيده و باور دينى نبوده است . زيرا به گزارش تورات ، ابراهيم خراج ده يك به « ملكى صادق » پرداخته است . « 1 » و اين « ملكى صادق » كاهن خداى بزرگ - اللّه يا عليون -
هامش
السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى : قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ * فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ * وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ * وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ * وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ * سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ * كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ * وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ »( سورهء صافات ، آيهء 99 - 112 ) .
( 1 ) . سفر پيدايش ، 14 : 18 - 20 .