ساختگى و نادرست در كتابهاى تفسير فراوان است » . « 1 »
با اين همه در روزگار پيامبر ( ص ) كار آسان بود ، زيرا ياران آن بزرگوار ، آگاهترين مردم به دين و امور دينى بودند ، اما در روزگار تابعان كار از گونهء ديگرى بود . در اين روزگار بود كه نقل گزارش از يهوديان رو به گسترش نهاد و راه ورود مفاهيمى از تورات و انجيل به كتابهاى تفسير باز شد . گره كار آنگاه كورتر شد كه دستهاى از مفسران آن روزگار به خيال خود خواستند رخنه و شكافى را كه در تفسير مىديدند ، با گزارشهاى اسرائيلى پر كنند و بدينگونه كتابهاى تفسيرى خويش را با انبوهى از گزارشهاى برساخته و بىپايه انباشتند ، مانند آنچه در كتابهاى تفسير از زبان مجاهد و قتاده گزارش شده است . در همين روزگار كسانى يافت مىشدند كه تا آنجا شيفتهء گزارشهاى اسرائيلى بودند و در نقل آنها زيادهروى مىكردند كه هيچ پروايى نداشتند از اين كه هر ياوه و خرافهاى را مىشنوند - هر چند به هيچرو با عقل و انديشه نسازد - به قرآن بچسبانند . اين شيفتگى به خرافهها و ياوههاى اسرائيلى تا روزگار تدوين آثار حديثى ادامه داشت . « 2 »
بارى - چه آنچه گفته شد همهء دليلها باشد و چه دليلهاى ديگرى نيز يافت شود - بىهيچ گمان آغوش كتابهاى تفسيرى ما براى پذيرش هرگونه گزارش اسرائيلى ، حتى خرافههاى بىپايه و ياوههاى بيهوده ، باز بوده است و پىآمد آن ، آميختگى كتابهاى تفسيرى ما شد ، به فراوردههاى رنگارنگ و گونهگون اديان و مذاهب مختلف و متفاوت ، كه به دانش عربها پيوست « 3 » ، و كم و بيش همهء تفسيرهاى پيشين و پسين و آسانگير و سختگير « 4 » ، از اينروى وراى چندان تفاوت نداشتهاند ، تفاوت آنها در اين است كه پارهاى از آنها گزارشهاى عجيب و غريب اسرائيلى را بيشتر آوردهاند و پارهاى ديگر كمتر ، يا برخى از آنها بىهيچ اما و
هامش
( 1 ) . ابن تيميه ، همان ، 19 .
( 2 ) . ذهبى ، محمد حسين ، همان ، 36 - 37 ؛ مقدمهء ابن خلدون ، 490 - 491 .
( 3 ) . امين خولى ، التفسير : معالم حياته و منهجه اليوم ، 10 - 11 ، دائرة المعارف الاسلامية ، 9 / 415 ؛ ذهبى ، محمد حسين ، التفسير و المفسرون ، 1 / 88 .
( 4 ) . معروفترين تفسيرهايى كه به فراوانى گزارشهاى اسرائيلى را آوردهاند ، اينهايند : تفسير مقاتل بن سليمان ( د 150 ه - . ) ؛ تفسير طبرى ( 224 - 310 ه . ) تفسير ثعلبى ( د 427 ه . ) ؛ تفسير خازن ( 678 - 741 ) . و معروفترين تفسيرهايى كه از زيادهروى در آنها پرهيز كردهاند ، اينها : تفسير ابن كثير ( 700 - 774 ه - . ) ؛ تفسير آلوسى ( 1217 - 1270 ه - . ) ؛ تفسير محمد رشيد رضا ( 1282 - 1354 ه - . ) بنگريد به : دائرة المعارف الاسلامية ، 9 / 451 - 452 ؛ ذهبى ، محمد حسين ، الاسرائيليات فى التفسير و الحديث ، 161 - 249 .