لَا الشَّمْسُ
نه آفتاب
يَنْبَغِي لَها
شايد مر او را
أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ
آنكه دريابد قمر را در مكان او چه يكى بر فلك اوّل است و يكى بر سپهر چهارم يا نشايد كه آفتاب دريابد قمر را در سرعت سير او چه قمر تمام بروج را در حدود ماهى قطع مىكند و آفتاب در سالى پس اگر آفتاب بسرعت چون ماه باشد فصول اربع سنه از وضع خود بيفتد و خلل در تكون نبات و تعيش حيوانات رسد
وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ
و نه شب پيشىگيرنده است بروز به آن معنى كه غلبه كند روشنى او را و همه اوقات شب گردد بلكه متعاقب اوست گفتهاند مراد به شب و روز آيتين ايشانند يعنى ماه و آفتاب مراد آنست كه چون شمس از روى سرعت قمر را در نمىيابد قمر نيز از جهت ضيا بر آفتاب سبقت نمىگيرد
وَ كُلٌّ
و همه كواكب از نيرين و جز آن
فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ
در فلك بگشاده مىروند چنانچه ماهى در آب
وَ آيَةٌ لَهُمْ
و نشانه ديگر مر ايشان را
أَنَّا حَمَلْنا
آنكه برداشتيم
ذُرِّيَّتَهُمْ
پدران ايشان را يعنى نشانيديم
فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
در كشتى پر از مردم و ساير حيوانات يعنى در كشتى نوح عليه السلام و گفتهاند مراد از ذريت اولادند كه در اصلاب پدران ايشان بودند يا مراد مطلق كشتى است و ذريّت اولاد است كه به تجارت مىفرستند يا كودكان و زنان كه چون به سفر مىبرند يعنى چون فرزندان خورد ايشان را قوت سفر نيست بر خشكى براى آنها كشتى مقرر كرديم
وَ خَلَقْنا لَهُمْ
و بيافريديم براى مردمان
مِنْ مِثْلِهِ
از مانند كشتى
ما يَرْكَبُونَ
آنچه سوارى مىكنند بر آن چون زورق و ناو و امثال آن و گفتهاند مراد شترانند كه كشتى بيابانند
وَ إِنْ نَشَأْ
و اگر خواهيم
نُغْرِقْهُمْ
غرق سازيم اهل كشتى را
فَلا صَرِيخَ لَهُمْ
پس هيچ فريادرسى نيست مر ايشان را كه از غرق شدن نگاه دارد
وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ
و نه ايشان رها كرده شوند
إِلَّا رَحْمَةً
مگر آنكه ببخشيم
مِنَّا
بخشيدنى از نزديك ما
وَ مَتاعاً
و برخوردارى دهيم ايشان را برخوردارى دادنى
إِلى حِينٍ
تا زمانى كه اجل ايشان برسد
وَ إِذا قِيلَ
و چون گفته شود
لَهُمُ اتَّقُوا
مر كافران را كه بترسيد
ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ
از عذابى كه پيش از شما به امم مكذّبه رسيد
وَ ما خَلْفَكُمْ
از عذابى كه در عقب شما است يعنى در آخرت و مراد آنكه ايمان آريد
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
شايد كه بر شما ببخشند ايشان اعراض نموده در مكابره و عناد افزايند
وَ ما تَأْتِيهِمْ
و نيابد بديشان
مِنْ آيَةٍ
هيچ آيتى
مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ
از آيتهاى پروردگار ايشان يعنى قرآن يا از دلايل وحدت
إِلَّا كانُوا
مگر آنكه باشند
عَنْها مُعْرِضِينَ
از ان روى گردانندگان .